Μποτίλια Στον Άνεμο

Για ναυαγούς που θέλουν να κολυμπήσουν. Το σημείωμα άλλοτε βιαστικό και ταραγμένο, άλλοτε φλύαρο ή λακωνικό, ακατάληπτο κι ερμητικό, κακογραμμένο κι αδέξιο, ευδιάκριτο ή ξεθωριασμένο. Μπουκαλάκια, φιαλίδια, φιάλες αερίου. Μποτίλιες, μποτίλιες, μποτίλιες... Με καθορισμένο, πάντοτε, στίγμα. Καλή στεριά, συνταξιδιώτες... Ή καλή θάλασσα.

Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου 2026

Κώστας Γουλιάμος: Ο Αποπροσανατολισμός της «Τεχνολογικής Αυτονομίας» ― Τεχνητή Νοημοσύνη και Κεφάλαιο

Κώστας Γουλιάμος

Ο Αποπροσανατολισμός της «Τεχνολογικής Αυτονομίας»

Τεχνητή Νοημοσύνη και Κεφάλαιο

Οι πρόσφατες δημόσιες προειδοποιήσεις εργαζομένων και ερευνητών ισχυρών ομίλων τεχνολογιών αιχμής που συμμετέχουν στην ανάπτυξη των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), επαναφέρουν στο επίκεντρο ζητήματα που για δεκαετίες παρέμεναν κυρίως στο πεδίο της φιλοσοφικής και κοινωνικής κριτικής.

Πιο συγκεκριμένα, ερευνητές από κορυφαία εργαστήρια ΤΝ έχουν προειδοποιήσει ότι η επιτάχυνση της ανάπτυξης ολοένα ισχυρότερων συστημάτων μπορεί τελικά να υπερβεί τις ανθρώπινες δυνατότητες κατανόησης και ελέγχου τους.

Μολαταύτα, το κρίσιμο ζήτημα δεν εντοπίζεται στο εάν η ΤΝ μπορεί να καταστεί «ανεξέλεγκτη».

Βρίσκεται βαθύτερα: ποια κοινωνική δύναμη παράγει αυτή την τεχνολογία, με ποια κίνητρα, υπό ποιο καθεστώς ιδιοκτησίας και προς όφελος ποιων συμφερόντων μετατρέπεται σε «ανεξέλεγκτο» μηχανισμό;

Αυτά τα ερωτήματα μετατοπίζουν τη συζήτηση από τον τεχνολογικό φόβο στην πολιτική οικονομία της τεχνικής.

Εν πάση περιπτώσει, η ΤΝ δεν συνιστά ουδέτερη επιστημονική ανακάλυψη. Απεναντίας, αναπτύσσεται μέσα σε έναν οξύ ανταγωνισμό πανίσχυρων ομίλων τεχνολογίας και κρατών, όπου η ταχύτητα της καινοτομίας, η συγκέντρωση υπολογιστικής ισχύος, η ιδιοποίηση δεδομένων και η προσδοκία τεράστιων αποδόσεων κέρδους, συγκροτούν την υλική της βάση.

Οι ίδιες οι καταγγελίες εργαζομένων ότι η ανταγωνιστική πίεση για ταχεία ανάπτυξη δυσχεραίνει την προτεραιοποίηση της ασφάλειας, αποκαλύπτουν αυτή την αντίφαση από το ίδιο το εσωτερικό της παραγωγικής διαδικασίας.

Στο σημείο αυτό, η κριτική του Jacques Ellul, του Lewis Mumford και του Paul Virilio αποκτά σαφώς ιδιαίτερη σημασία, ωστόσο αναδεικνύει και τα όριά της.

Συγκεκριμένα, και οι τρεις προσεγγίσεις συγκλίνουν στην ανάδειξη της τεχνολογίας ως δύναμης που διαμορφώνει και οργανώνει σχέσεις εξουσίας.

Ο Ellul αναλύει την αυτονομιστική λογική της τεχνικής, ο Mumford τη συγκεντρωτική οργάνωση της μεγα-τεχνικής και ο Virilio τη στρατιωτική και επιταχυντική της διάσταση.

Αντίθετα, η μαρξιστική τομή βρίσκεται στη μετατόπιση από την τεχνική ως μια δήθεν αυτόνομη δύναμη, στις συγκεκριμένες σχέσεις παραγωγής που καθορίζουν την ανάπτυξή της, τον κοινωνικό της προσανατολισμό και την ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της.

Ειδικότερα, ο Μαρξ και ο Ένγκελς εντάσσουν την τεχνολογία στη διαλεκτική παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων παραγωγής. Επειδή ακριβώς το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η «αυτονόμηση» της τεχνικής και, συνακόλουθα, το οργανικό πλαίσιο εξουσίας που ασκεί, αλλά ποιος ελέγχει τις παραγωγικές δυνάμεις. Κι ακόμα: μέσα σε ποιες σχέσεις ιδιοκτησίας αναπτύσσονται και πώς η συλλογικά παραγόμενη γνώση και τεχνική δύναμη ιδιοποιούνται στο καπιταλιστικό σύστημα.

Αντικειμενικά, η τεχνολογία δεν αποτελεί μια αυτόνομη ιστορική δύναμη. Το αντίθετο, είναι παραγωγική δύναμη που αναπτύσσεται μέσα σε συγκεκριμένες καπιταλιστικές σχέσεις, των οποίων τα αποτελέσματα ιδιοποιείται το μονοπωλιακό κεφάλαιο.

Επομένως τα παράγωγα της γνώσης και των τεχνολογικών δυνατοτήτων παραμένουν ιδιωτικά και ταξικά προσδιορισμένα. Έτσι η τεχνολογική ανάπτυξη, ενταγμένη στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, μετατρέπεται σε όργανο ταξικής εξουσίας και πεδίο όξυνσης της αντίθεσης κεφαλαίου και εργασίας.

Ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο, οι πρόσφατες δημόσιες προειδοποιήσεις του Sam Altman της OpenAI, του Dario Amodei της Anthropic και άλλων πρωταγωνιστών της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης αναδεικνύουν μια διπλή διάσταση.

Αφενός, τροφοδοτούν μια τεχνοφοβική αντίληψη ―κουλτούρα φόβου―, που παρουσιάζει την τεχνολογία ως δύναμη ικανή να υπερβεί τον ανθρώπινο έλεγχο.

Αφετέρου, εκφράζουν μια πραγματολογική αντίφαση: οι ίδιοι οι όροι του τεχνολογικού και οικονομικού ανταγωνισμού που επιταχύνουν την ανάπτυξη της ΤΝ καθιστούν ταυτόχρονα δυσχερέστερο τον έλεγχο των συνεπειών της.

Εξάλλου η τεχνολογική ισχύς διευρύνεται με ρυθμούς που δυσχεραίνουν την πρόβλεψη και τον έλεγχο των συνεπειών της.

Συγχρόνως, όμως, οι ίδιοι οι μονοπωλιακοί όμιλοι ανάπτυξης της ΤΝ λειτουργούν μέσα σε ένα καπιταλιστικό οικοσύστημα που επιβάλλει την επιτάχυνση.

Η ανάγκη διατήρησης τεχνολογικού και επενδυτικού πλεονεκτήματος, η συγκέντρωση υπολογιστικής ισχύος και δεδομένων και ο ανταγωνισμός μεταξύ επιχειρήσεων και κρατών δημιουργούν μια δομική αντίφαση.

Έτσι η αναγνώριση των ορίων του ελέγχου συνυπάρχει με την οικονομική, τη γεωπολιτική και, τελικά, ιμπεριαλιστική πίεση για διαρκή επιτάχυνση.

Ωστόσο, το ζήτημα αποκτά βαθύτερο περιεχόμενο όταν η αναφορά στον «κίνδυνο για την ανθρωπότητα» εξετάζεται μέσα στις συγκεκριμένες κοινωνικές σχέσεις που οργανώνουν την τεχνολογική ανάπτυξη.

Αφού λοιπόν η «ανθρωπότητα» δεν αποτελεί ενιαίο κοινωνικό υποκείμενο, τότε είναι επόμενο οι συνέπειες της ΤΝ να κατανέμονται άνισα ανάμεσα σε εκείνους που κατέχουν και ελέγχουν τις τεχνολογικές υποδομές και σε εκείνους των οποίων η εργασία αναδιοργανώνεται, επιτηρείται και απαξιώνεται.

Επομένως το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι εάν η ΤΝ μπορεί να ξεφύγει από τον ανθρώπινο έλεγχο, αλλά ποιος διαθέτει τον υλικό έλεγχο των μέσων με τα οποία παράγεται, ποιος καθορίζει την κατεύθυνσή της και ποιος ιδιοποιείται τα αποτελέσματα της νέας αυτής παραγωγικής δύναμης.

Συμπερασματικά, το ζήτημα της ΤΝ επιστρέφει στη θεμελιώδη μαρξιστική θέση περί αντίθεσης ανάμεσα στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και στις σχέσεις ιδιοκτησίας και ιδιοποίησης.

Κατά συνέπεια δεν συνιστά ουσιώδες ζήτημα η ένταση των προειδοποιήσεων και η εξ αυτής απορρέουσα κινδυνολογία.

ομβικό, ωστόσο, και θεμελιώδες ζήτημα είναι να εξεταστεί ο αποπροσανατολιστικός χαρακτήρας ενός ηγεμονικού λόγου που μετατρέπει την ΤΝ σε αυτόνομο φορέα κινδύνου, μεταθέτοντας το ερώτημα από τις κοινωνικές σχέσεις που καθορίζουν την ανάπτυξή της στο μεταφυσικό ζήτημα του «ανθρώπινου ελέγχου».

Έτσι, ο πραγματικός ενδοκαπιταλιστικός ανταγωνισμός που επιταχύνει την ανάπτυξη της ΤΝ, υποχωρεί πίσω από την εικόνα μιας τεχνολογίας που απειλεί να ξεφύγει από τον άνθρωπο.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς και μόνο ποιος ελέγχει την ΤΝ, αλλά ποιος κατέχει τα μέσα της ανάπτυξής της, ποιος καθορίζει τον προσανατολισμό της και ποιος ιδιοποιείται την παραγωγική δύναμη που ενσωματώνει.

Κώστας Γουλιάμος fb

Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.

Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).

Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)