«ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ»
Καλοτάξιδο «Το Μάτι της Λέξης» του Κώστα Γουλιάμου (VIDEO - ΦΩΤΟ)
...Σε τι φως ταξιδεύουν οι σύντροφοι
Σε ποιο μέλλον κατοικούνε...
Στον ζεστό και φιλόξενο χώρο του βιβλιοπωλείου - cafe της «Σύγχρονης Εποχής» παρουσιάστηκε χτες η νέα ποιητική συλλογή του Κώστα Γουλιάμου, «Το Μάτι της Λέξης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της «Σύγχρονης Εποχής».
Παρευρέθηκε ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, ο οποίος απηύθυνε και χαιρετισμό.
Για το βιβλίο μίλησαν
οι Αννα Αφεντουλίδου, κριτικός λογοτεχνίας, ποιήτρια και γενική
γραμματέας της «Εταιρείας Συγγραφέων», Μπάμπης Ζαφειράτος, ποιητής
και μεταφραστής, και Γιώργος Κεντρωτής, ποιητής, μεταφραστής και
καθηγητής Θεωρίας της Μετάφρασης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο.
Τη συζήτηση συντόνισε ο Βασίλης Καλαμαράς, αρθρογράφος στον «Ριζοσπάστη».
Παρευρέθηκαν τα μέλη του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Γιώργος Μαρίνος, Κώστας Παρασκευάς και Μάκης Παπαδόπουλος, πολλά μέλη της ΚΕ και ο Γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ Θοδωρής Κωτσαντής.
Η ποίησή του μας εισάγει διαλεκτικά από το φως στο σκοτάδι
«Ο Κώστας Γουλιάμος, αναδεικνύεται ως ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους της λεγόμενης ποιητικής "γενιάς του '70". Δρα ως κοινωνικός μαχητής και δημιουργεί ως μαρξιστής διανοούμενος», σημείωσε ανάμεσα σε άλλα ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, στον χαιρετισμό του, επισημαίνοντας ότι η νέα αυτή ποιητική συλλογή «σφραγίζει μια πορεία ωριμότητας, σε μια εποχή καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης, βαρβαρότητας, στην οποία η ιμπεριαλιστική ειρήνη με το πιστόλι στον κρόταφο των λαών εναλλάσσεται με τον πόλεμο στα πεδία των μαχών, καθώς η καπιταλιστική ανάπτυξη προς όφελος των λίγων της πλουτοκρατίας εναλλάσσεται με την καπιταλιστική οικονομική και κοινωνική κρίση, με ένταση των ανταγωνισμών και των αντιθέσεων περιφερειακά και διεθνώς».
«Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η ποίηση του Κώστα Γουλιάμου μας εισάγει διαλεκτικά και από το φως στο σκοτάδι και από τον θάνατο στην αναγέννηση», υπογράμμισε και αναφερόμενος στην ποιητική συλλογή στάθηκε «στη "Λάμψη των οστών", την πρώτη ενότητα της ποιητικής συλλογής, μας μιλά για την ίδια την Ιστορία, τη μεγάλη ταξική παρακαταθήκη των αγώνων της δεκαετίας του 1940, κυρίως ό,τι ακολούθησε από την απελευθέρωση της χώρας και μετά. Στη "Φλόγα Σωμάτων" τέμνει τις ανθρώπινες σχέσεις, μιλά για την αγάπη, το πάθος, την φιλία, την ίδια την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, που ξέρει να εξηγεί αλλά και να αγαπά όλο τον κόσμο που υποφέρει. Στην "Ερημιά της Πόλης", μας οδηγεί στα σημερινά μονοπάτια της καπιταλιστικής αποξένωσης, όπου βιώνουμε τη χρησιμοποίηση των επιστημονικών επιτευγμάτων, της τεχνολογίας, στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, για τα συμφέροντα λίγων Μασκ(οφόρων) του πλανήτη, σε βάρος των λαών.
Τα ποιήματά του εισάγουν τον αναγνώστη και τον ερευνητή της ζωογόνου ποίησης σε νέα μονοπάτια εξερεύνησης και σε δρόμους γόνιμου προβληματισμού. Στηριγμένος στα αγκωνάρια της διαλεκτικής υλιστικής ερμηνείας των φαινομένων, αλλά και τις προϋποθέσεις της συμπαντικής αρμονίας που μας εισήγαγε με το έργο του σε συνεργασία με τον Μίκη Θεοδωράκη, σε ένα συνακολούθημα σημαντικών ιστορικών γεγονότων και στιγμών, ανάκτησης της ιστορικής μνήμης, τόσο απαραίτητης για το σήμερα και το αύριο».
Να βλέπουμε πίσω από το αληθοφανές, από τη διαστρέβλωση, την αυταπάτη
Χαιρετίζουμε λοιπόν ανάμεσά μας "το Μάτι της Λέξης", αυτήν τη νέα ποιητική συλλογή που μας παραδίδει ο Κώστας Γουλιάμος και η "Σύγχρονη Εποχή". Μια συλλογή στην οποία μιλά το μάτι του μυαλού, αναζητώντας την εσωτερική γλώσσα της λέξης, όπως ο ίδιος ο ποιητής το διατυπώνει σε πρόσφατη συνέντευξή του.
Η λέξη, ως αποτύπωση της σκέψης, του μυαλού, πάντα κάτω από την επίδραση του ματιού, έχει πολύ περισσότερα πράγματα να μας πει. Μπορεί να διεισδύσει, να αναλύσει, να συγκινήσει, να διευρύνει, να ανιχνεύσει μέρη, όπου η όραση μπορεί ενίοτε να γίνεται μυωπική για τα πιο μακρινά πεδία ή και να χωλαίνει από πρεσβυωπία, αφού δεν μπορεί, πολλές φορές, να δει πράγματα, γεγονότα, καταστάσεις που βρίσκονται μπροστά της, κοντά της, δίπλα της.
Ο Γουλιάμος καταφέρνει με τα μάτια των λέξεών του να τα ξεκαθαρίζει στο μυαλό, στη σκέψη. Να μπορούμε να βλέπουμε πίσω από το αληθοφανές, από την διαστρέβλωση, το ψεύτικο, το φανταιζί, την αυταπάτη. Να αναζητάμε την ιστορική αλήθεια, για παράδειγμα, του Δεκέμβρη του '44, κόντρα στο επίσημο αστικό αφήγημα, όπως κάνει ο Κώστας στο ποίημά του "Ημερολόγιο Λαού - 3 Δεκέμβρη 1944"...
"Των αχρείων φριχτή δουλειά
Καθώς πληθαίνει το κόκκινο ποτάμι
Κόκκινοι δρόμοι, κόκκινη σημαία
Κόκκινη η πόλη..."
Μας διδάσκει να θυμόμαστε, να παραδειγματιζόμαστε και να τιμάμε τους ήρωες νεκρούς μας, όπως τον τιμημένο νεκρό του ΔΣΕ καπετάν Πέρδικα της Πελοποννήσου, που μας τον θυμίζει στο ποίημά του "16 Αυγούστου 1949 - Συνέσοβα Αρκαδίας".
Να αναζητούμε την ταξική διάσταση των γεγονότων, να θέλουμε να ψάξουμε περισσότερο τι συνδέει το σήμερα με το χθες, ποιος είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε από σήμερα για να βγούμε στο ξέφωτο αύριο»...
Χρειαζόμαστε λογοτεχνικά έργα για να αποτυπώσουμε την πραγματικότητα της καπιταλιστικής δυστοπίας
Συνεχίζοντας τον χαιρετισμό του, ο Δ. Κουτσούμπας σε άλλο σημείο τόνισε: «Σήμερα χρειαζόμαστε λογοτεχνικά έργα, χρειαζόμαστε την ποίηση, ακόμα και για να αποτυπώσουμε την πραγματικότητα της καπιταλιστικής δυστοπίας. Για να μπορέσουμε να αντιδράσουμε σαν λαός, ακόμα πιο μαζικά και αποφασιστικά απέναντι στο έγκλημα των Τεμπών και τη σκανδαλώδη προσπάθεια συγκάλυψης των αιτιών που οδήγησαν σε αυτή τη μεγάλη τραγωδία και όσων ακολούθησαν.
Το ΚΚΕ δεσμεύεται ότι θα συνεχίσει να συμβάλλει με όλες του τις δυνάμεις για να τιμωρηθούν οι ένοχοι, για την αποκάλυψη των πραγματικών αιτιών με επιμονή, σταθερότητα και αταλάντευτη εμπιστοσύνη ότι καταλύτης των εξελίξεων μπορεί να είναι η κινητοποίηση του λαϊκού παράγοντα.
Αυτό φοβάται η κυβέρνηση της ΝΔ, όπως αποδείχθηκε περίτρανα το προηγούμενο διάστημα, γι' αυτό και προσπαθεί με κάθε τρόπο να το αποφύγει. Πολύτιμοι αρωγοί της κυβέρνησης είναι τα υπόλοιπα κόμματα του συστήματος, με τα οποία επιχειρείται να στηθεί ένα κάλπικο και βολικό για το σύστημα δίπολο, με μοιρασμένους ρόλους, που στόχο έχει να αποπροσανατολίσει από τις αιτίες, να παγιδεύσει τον λαό σε αναμονή κοινοβουλευτικών παιχνιδιών και "παραστάσεων", αλλά και να συγκαλύψει τα πολλαπλά εγκλήματα σε βάρος του λαού που προκαλεί η κυρίαρχη πολιτική.
Ακριβώς επειδή αντιπαλεύουμε την κυρίαρχη πολιτική εκφράζουμε και την αλληλεγγύη μας στους αγωνιζόμενους αγρότες που βρίσκονται πολλές μέρες τώρα στα μπλόκα του αγώνα. Στεκόμαστε δίπλα στους υγειονομικούς που παλεύουν ηρωικά για να σώσουν ανθρώπινες ζωές. Στους εκπαιδευτικούς που βρίσκονται στους δρόμους για τη μόρφωση των παιδιών μας. Στη φοιτητική και μαθητική νεολαία... Δίπλα στους οικοδόμους, στους εργάτες των εργοστάσιων, τους εργαζόμενους του Επισιτισμού και Τουρισμού που τους πίνουν το αίμα με την στυγνή εκμετάλλευση.
Υψώνουμε τείχος απέναντι στον αυταρχισμό και την κρατική καταστολή, στον ρατσισμό και τον φασισμό.
Στον θάνατο και την απόγνωση των ξεριζωμένων που πνίγονται στις θάλασσες της Μεσογείου. Εκφράζουμε την αλληλεγγύη μας στους λαούς που σκοτώνουν οι βόμβες του ΝΑΤΟ, της ΕΕ και των άλλων ιμπεριαλιστικών μηχανισμών και μπλοκ. Ολα αυτά να τα δούμε πιο καθαρά με εργαλείο και το "Μάτι της Λέξης"»...
Για να μιλήσουμε αληθινά, πρέπει να ζήσουμε και αληθινά
Η Αννα Αφεντουλίδου μίλησε για την «ποίηση ενός καλού φίλου και καλού ποιητή». Με τη μεστή της ομιλία ανάδειξε τη σχέση της λογοτεχνίας με την ιστορία, όπως και ότι η λογοτεχνία είναι και κοινωνική πρακτική.
Όπως σημείωσε, η λογοτεχνία εμπνέεται από την ιστορία με πολλούς τρόπους. Μάλιστα, έχει ενσωματώσει την βιωμένη αίσθηση, είναι οργανικό μέρος της ιστορίας. Αναφέρθηκε ξεχωριστά στη δεκαετία του '40 και πώς καθόρισαν τα συγκεκριμένα χρόνια, αλλά και τα επόμενα, τη μεταπολεμική λογοτεχνία, στην οποία συμπλέκονται η ατομική και η συλλογική μνήμη.
Ο Μπάμπης Ζαφειράτος (το κείμενο της ομιλίας κάτω) αναφέρθηκε στην αρχή της ομιλίας του στη θερμή υποδοχή που συνάντησε το αγέρωχο, φωτεινό βλέμμα του Κώστα Γουλιάμου από την αρχή κιόλας της ποιητικής του σταδιοδρομίας από σπουδαίους δημιουργούς, όπως τον Τάσο Λειβαδίτη και τον Μάνο Χατζιδάκι.
Αφού αναφέρθηκε αναλυτικά στις πρότερες ποιητικές του συλλογές, στάθηκε στην τελευταία του, «Το Μάτι της Λέξης», που είναι θυμωμένο, διεισδυτικό, αγέρωχο, αναζητώντας πάντα όλα αυτά που κάνουν τον άνθρωπο άνθρωπο.
Ο καθηγητής Γιώργος Κεντρωτής, με τον ζωντανό και πολύ βαθύ λόγο του, μίλησε για τον πόνο του ποιητή, για το «Μάτι» της ποιητικής του λέξης που βλέπει και ακούει τον λόγο του αίματος και του νερού, τις λέξεις της ολοαίματης πατρίδας του.
Αναφέρθηκε ακόμα στη λυρικότητα του λόγου του ποιητή, τα λεξιπαίγνιά του και γενικότερα στις ποιητικές αρετές του λόγου του Γουλιάμου. Ο Γ. Κεντρωτής ξεχωριστά στάθηκε στο φως που βλέπει μέσα στο σκοτάδι, ο οποίος δεν έχει σταματήσει να προσδοκά να βγει η λευτεριά στους δρόμους...
Από μεριάς του ο Κώστας Γουλιάμος ανέφερε ότι είναι βαθιά συγκινημένος. «Εχουν γίνει πολλές παρουσιάσεις, πρώτη φορά αισθάνομαι αυτό», γιατί, όπως σημείωσε χαρακτηριστικά, γειώνεται όλο και περισσότερο με το κομμουνιστικό κίνημα και αυτό οφείλεται στο ΚΚΕ.
Μάλιστα, ανέφερε ότι ο στίχος του Ρίτσου από τις «Πυραμίδες» που έγραψε το '34, «Στα μάτια μας το όραμα λάμπει κόκκινης αυγής», ήταν αυτό που τον «ώθησε» να γράψει και να μας παραδώσει τούτη τη συλλογή. Αλλωστε, για τον Κ. Γουλιάμο η Τέχνη πρέπει συνεχώς να χειραφετεί. Δεν παρέλειψε να εκφράσει τις ευχαριστίες του στη «Σύγχρονη Εποχή» που είναι ένα σημείο αναφοράς.
Κλείνοντας διάβασε στους δεκάδες που παρευρέθηκαν και γέμισαν τόσο το πατάρι, όσο και τον κάτω χώρο του βιβλιοπωλείου, το ποίημα για τον καπετάν Πέρδικα. Συγκινημένος σημείωσε ότι έναν μήνα πριν τον χαμό του Πέρδικα, οι Χίτες είχαν εξαφανίσει και τον δικό του θείο. «Για να μιλήσουμε αληθινά πρέπει να ζήσουμε και αληθινά, αυτό τουλάχιστον προσπαθώ να κάνω», ανέφερε καταχειροκροτούμενος.
*
*
Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.
Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).
Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.
Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας
*
Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.
Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο
________
Μπάμπης Ζαφειράτος
Το αγέρωχο, φωτεινό βλέμμα του Κώστα Γουλιάμου
Τον Κώστα Γουλιάμο τον υποδεχτήκανε θερμά σημαντικοί άνθρωποι των γραμμάτων και ομότεχνοι, από τα πρώτα βήματά του. Και με το δεύτερο βιβλίο του, «Εντροπία» το 1977, είχαν προηγηθεί τα Ματικάπια (1976), διέκριναν μια καινούργια γλώσσα, κατατάσσοντάς τον αμέσως στην πρωτοπορία της γενιάς του:
—Για λόγο «θαυμαστά μεστό που κυλάει με πυκνές, ιδιότυπες εικόνες, με λέξεις καίριες, ως την κορφή τη ποιητικής ουσίας […] που προδικάζει ένα άξιο ποιητικό γεγονός», μίλησε ο ποιητής Δημήτρης Δούκαρης. (28.3.1977, ραδιόφωνο).
—Για «ποίηση η οποία κινείται μεταξύ του μετά-υπερρεαλισμού και ενός φυσιοκρατικού συμβολισμού […] που αναδύει την προσωπική του μυθολογία», έγραψε ο κριτικός, γραμματολόγος, μεταφραστή Αλέξης Ζήρας (Αντί, 8.5.1977).
—Για ποίηση ουσιαστική «που ακόμα και η αοριστία της την κάνει πιο υποβλητική», έκανε λόγο ο Τάσος Λειβαδίτης (Κυριακάτικη Αυγή, 9.10.1977).
Το 1981, ακολουθεί η τρίτη του συλλογή, «Νευρασθενικά Τοπία». Ο Μάνος Χατζιδάκις την επιλέγει, την εκδίδει και την παρουσιάζει στον Μουσικό του Αύγουστο.
Κι έπειτα απ’ την Οδό Ονείρων ξεχύνεται σε μια λαμπρή ακαδημαϊκή διαδρομή όπου πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω, για να βαδίσει με τον μεγάλο Μίκη το 2018 μέσα απ’ τους Δρόμους του Αρχάγγελου στη Διαλεκτική της Αρμονίας, ώσπου, του μεταξιού διανύοντας το δρόμο, διακρίνεται ως επιστήμονας και ποιητής και στην Κίνα. Στο μεταξύ το 1995 κάνει μια στάση για το τέταρτο ποιητικό βιβλίο του, Μανία Φιδιού.
Θα περάσουνε 40 χρόνια από την πρώτη εμφάνιση (22 από την τέταρτη) ώσπου να δώσει πάλι το στοχαστικό ποιητικό του στίγμα με την Ομιλία της νύχτας το 2017 και λίγο αργότερα, το 2020, με το Υγρό Γυαλί.
*
Πριν προχωρήσω νιώθω την υποχρέωση να πω —ας κομίζω γλαύκα—πως ο ΚΓ δεν επαναπαύεται στις περγαμηνές του και με διάφορες αφορμές (συνεντεύξεις, εκδηλώσεις, τηλεοπτικές εμφανίσεις, αρθρογραφία) η γενναία φωνή του τιμά την ποίηση, τη λογοτεχνία, τον άνθρωπο. Θα αναφέρω δυο πρόσφατα γεγονότα, ενδεικτικά της πολιτικής και ποιητικής του ηθικής:
Στις 3/6/2024, ο Σύνδεσμος Πολιτισμού Ελλάδας Κύπρου βράβευσε, μεταξύ άλλων, τον Κώστα Γουλιάμο για την πολυετή προσφορά του στον Πολιτισμό και τον Ανθρωπισμό.
Ο ποιητής στον σύντομο χαιρετισμό του δεν περιορίστηκε στην αυτοαναφορικότητα και σε ένα τυπικό ευχαριστήριο λογύδριο. Αναφέρθηκε στο έγκλημα της χούντας, με το πραξικόπημα στην Κύπρο. Της χούντας που σήμερα αναπαράγεται και επανέρχεται με τα διάφορα ναζιστικά, φασιστικά μορφώματά της.
Υπενθύμισε πως οφείλουμε να διατηρήσουμε την ιστορική μας μνήμη και για τον ρόλο των Άγγλων, που αιματοκύλισαν το Νησί, και πιο πριν, στα Δεκεμβριανά, είχαν αιματοκυλίσει την Ελλάδα δυο βήματα από εδώ σε τούτη την πλατεία, όπως είπε χαρακτηριστικά, δείχνοντας προς το Σύνταγμα.
Για να επισημάνει την αξία του Πολιτισμού που μας ενώνει, αλλά έχει εγκαταλειφθεί χωρίς πόρους, αφού οι κυβερνήσεις δεν επενδύουν πλέον σε αυτόν, έχοντας μοναδική προτεραιότητά τους την οικονομία πολέμου.
Και στις 15/6/2024, παραιτείται από τον Κύκλο Ποιητών, διαμαρτυρόμενος για τον αποκλεισμό του Παλαιστίνιου ποιητή Μοσάμπ Αμπού Τόχα και για τη μη έκδοση Ψηφίσματος Καταδίκης στη συνεχιζόμενη κατοχή και γενοκτονία των Παλαιστινίων από το Ισραήλ.
* * *
Το Μάτι της Λέξης έρχεται προεκτείνοντας τις δυο προηγούμενες συλλογές του και επαναφέρει πρόσωπα και γεγονότα από τη φλεγόμενη μνήμη της πατρίδας. Γιατί με τη μνήμη μας ζωντανή
θα ’χουμε μάθει πώς να πεθάνουμε
σ’ έναν κόσμο που δεν γνωρίσαμε
με συντρόφους που αγαπήσαμε […]
(γιατί ο θάνατος είναι μνήμη
κι ο έρωτας
η έσχατη μνήμη του θανάτου)
(Υγρό Γυαλί, Το Πάσχον Σώμα, σσ. 43, 44)
Ή γιατί, με τους στίχους του Νίκου Εγγονόπουλου στο ποίημά του Περί του Θανάτου του Λόρκα, «η τέχνη κι η ποίηση δεν μας βοηθούν να ζήσουμε: / η τέχνη και η ποίησις μας βοηθούνε / να πεθάνουμε».
Και γιατί «ο έρωτας δεν είναι αυτό που ξέρουμε μήτε αυτό που οι μάγοι διατείνονται / Αλλά ζωή δεύτερη ατραυμάτιστη στον αιώνα» με τα λόγια του Ελύτη στα Ελεγεία της Οξώπετρας, σε ποίημα αφιερωμένο στον Γερμανό ποιητή Νοβάλις, τον οποίον αναφέρει και ο ΚΓ στη συλλογή του.
Ή ακόμα γιατί «Η ποίηση γιατρεύει τις πληγές που προκαλεί η λογική» (Νοβάλις).
Το Μάτι της Λέξης, αγέρωχο, αεικίνητο, διεισδυτικό, πικρό και οργισμένο, αλλά με ήρεμη γλυκιά φωνή, πεισματάρικο γι’ αυτά που βλέπει και για κείνα που ποθεί να δει και τα αναζητάει όχι για την προσωπική του τέρψη. Είναι όλα εκείνα που κάνουνε τον άνθρωπο άνθρωπο.
Το έργο συντίθεται από 44 ποιήματα και χωρίζεται σε τρία μέρη: Η λάμψη των οστών (12 ποιήματα), Φλόγα Σωμάτων (7), Στην Ερημιά της Ύλης (22).
Μέσα απ’ τη Λάμψη των οστών αναδύεται η ιστορική μνήμη με τις ηρωικές εξεγέρσεις αγωνιστών που αντιστάθηκαν χωρίς να λογαριάζουνε τον θάνατο:
—Στο συγκλονιστικό εναρκτήριο Ημερολόγιο Λαού, 3 Δεκέμβρη 1944, η μάχη του Λόχου Λόρδος Μπάιρον, του λόχου ΕΛΑΣ ΕΠΟΝ, του ιερού λόχου των σπουδαστών. Ένα κορυφαίο ποίημα της ταξικής πάλης.
Η λευτεριά στους δρόμους
Ακούει ο λαός τόσο αίμα
Τόσο δυνατή φωτιά με λάμψεις απ’ το μέλλον
Απ’ το μέλλον· γιατί με τη φωνή της Ελένης στο ομώνυμο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου:
...Ίσως εκεί που κάποιος αντιστέκεται χωρίς ελπίδα, ίσως εκεί να αρχίζει
η ανθρώπινη ιστορία, που λέμε, κι η ομορφιά του ανθρώπου
ανάμεσα σε σκουριασμένα σίδερα...
Και στο τελευταίο 4πτυχο:
—Η κατάληψη του Κάστρου της Καλαμάτας το 1293 (φέουδο των Βιλλεαρδουίνων) από 600 Έλληνες και Σλάβους μαχητές.
Κάτω από το Κάστρο Έλληνες και Σλάβοι της Γιάννιτσας
Σαν σπέρνει ο Λέοντας του Αγίου Μάρκου
Τα μυτερά του όνειρα στου Νέδοντα τις όχθες
—Η γενναία αντίσταση στη Σαϊδόνα Μάνης, 27.3.1942, του θρυλικού Τουρκοκύπριου αντάρτη Μεχμέτ Αλή ή Μαύρου από την Πάφο. Στρατιώτης στο Κυπριακό Σύνταγμα του βρετανικού στρατού, μαζί με 7 ακόμη Κύπριους, θα σημειώσει μια από τις πρώτες νίκες εναντίον των Ιταλών. Λίγους μήνες αργότερα ο Μαύρος, μετά από γενναία αντίσταση, συνελήφθη και εκτελέστηκε στην Τρίπολη:
ακούγονται πια φωνές, μήτε μοιρολόγια
Μόνο των ανταρτών η σάρκα
Πιο ελαφριά απ’ της βαλανιδιάς τον ίσκιο
— Το ολοκαύτωμα στον Αετό Μεσσηνίας, 11.9.1943, μ’ εκείνους που συνεχίσανε να αντιστέκονται Στου μη όντος την κρυψώνα (όπως μας λέει ο ΚΓ).
—Η δολοφονία του καπετάν Πέρδικα, ταγματάρχη της 3ης Μεραρχίας του ΔΣΕ, στις 16 Αυγούστου 1949, που σκοτώθηκε σε ενέδρα των χωροφυλάκων και το σώμα του εκτέθηκε στην Τρίπολη για διαπόμπευση:
Σ’ αυτό το μακρινό σύμπαν
Νεκρός ή μελλοθάνατος
[…] Συνήθισα μάνα […] τις ενέδρες των χωροφυλάκων
Και βλέπουμε τον Πέρδικα πεθαμένον, μα ολοζώντανον στη μνήμη με τη σπαραχτική αιφνίδια κατάληξή του:
[…] Ήμουν νεκρός μες στα χαμόκλαδα
Έτσι γράφει η εφημερίδα
Δεν πρόλαβα μάνα το χιόνι
Μήτε τον παγωμένο ιδρώτα των συντρόφων
Όμως πρόλαβα, μάνα, το σώμα μου
Με τυραννά η μυρωδιά του στην πλατεία.
Άνθρωποι σαν κι αυτόν —παρά τη φυσική τους απουσία— βγαίνουνε πάντα νικητές. Σαν το πουλί με την περήφανη περπατησιά και την ηρωική αυταπάρνηση, ο Πέρδικας, παραμένει όρθιος, ζει έξω από το σώμα του, στο σύμπαν των ηρώων, δίπλα μας.
Ή όπως έγραψε ο ποιητής στα Νευρασθενικά Τοπία του:
Τα μάτια των αγωνιστών δεν ξεψυχούν
Βυθίζονται σε κόκκινα παραμύθια
Για να συναντηθεί με τον μεγάλο χαράκτη του λαού, τον Τάσσο που έχει πει:
Στα έργα μου υπάρχει η ανθρώπινη οδύνη, αλλά και η αποφασιστικότητα. Στα έργα μου οι άνθρωποι που κινούνται, σηκώνουν το βάρος της σκλαβιάς και της τυραννίας αλλά είναι τόσο αλύγιστοι εκφραστικά, που δε μπορούν παρά να μείνουν όρθιοι ως το τέλος. Όρθιοι ακόμα κι όταν πέφτουν. Αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμά μου.
Αλλά και με τον Τσε, όπου στον Ανταρτοπόλεμό του, τον αφιερωμένον στον Καμίλο Σιενφουέγος γράφει:
Η ζωή τέτοιων ανθρώπων έχει το επέκεινά της στον λαό⸱ δεν τελειώνει παρά μονάχα όταν αυτός το αποφασίσει.
*
Ανάμεσα στο Ημερολόγιο Λαού και στο 12ο 4πτυχο ποίημα (που προαναφέρθηκε), σε 11 ποιήματα (Ι-ΧΙ) παρακολουθούμε ένα ταξίδι κάτω από το φως με ανθρώπινες σκιές κυνηγημένες, πρόσφυγες κι οδοιπόρους, με πολλές αναφορές σε ολόκληρη τη συλλογή, σ’ αυτή τη
λίθινη εποχή της μήτρας των προσφύγων [με τις]
απεγνωσμένες τους κραυγές
καθώς σφάζονται στην κίτρινη άμμο της Ευρώπης
(Η Ομιλία της Νύχτας, σ. 13)
Της Ευρώπης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των λαών, η οποία ουδεμία σχέση έχει με τους λαούς της Ευρώπης και με την ανθρωπιά.
Οι κατατρεγμένοι που περνάνε μ’ ένα καράβι (σ. 25)
Ως όρισε η Έλλη
Πριν κοιμηθεί στη θάλασσα
και βλέπουνε πως
Δεν έχει σάρκα η θάλασσα
Δεν έχει χρώμα ο αιθέρας
Είναι της ψυχής το φως
Και οστά παγωμένης πατρίδας
κι αναρωτιούνται —μαζί τους κι ο ποιητής—
–πόσο μακριά είναι ο χρόνος […]
–πόσο μακριά είναι η πατρίδα
Κι αν απορεί ο ποιητής
Τόσο αίμα πώς χάθηκε
Ανάμεσα σε μεθυσμένα άστρα
Πώς ορφανό παλεύει
μας έχει ήδη δώσει την απάντηση με τους δυο τελευταίους στίχους στο Ημερολόγιο Λαού (σ. 15):
Αύριο στην πλατεία θα ’ρχονται τα παιδιά του με γαρίφαλα
Κόκκινο άστρο καρφωμένο βαθιά μες στου μυαλού το φως
Κι αναθυμάται στο ποίημα VII (σ. 24), αφήνοντάς μας μ’ ένα ερώτημα στο τέλος:
Φθινόπωρο του εμφύλιου
Όλο το μήνα χιόνι
Απλώθηκαν όλη νύχτα οι αντάρτες
Στα κάγκελα της πόλης
Ως πέρα στο δρόμο των δακρύων —
Γεύση από ακήρατο νερό
Ανεμίζοντας το κόκκινο
Πάνω απ’ το κεφάλι τους
Με τι φως ταξιδεύουν οι σύντροφοι
Σε ποιο μέλλον κατοικούνε
Μα είναι σαφές πως ταξιδεύουνε με το φως του ήλιου, του ήλιου της δικαιοσύνης, και κατοικούνε σε ένα μέλλον χτισμένο με του αγώνες τους.
Κι αφού μας κλέψανε τον έρωτα και μας σκοτείνιασαν ακόμα και τον ήλιο, δουλεύοντας απ’ τη μια νύχτα ως την άλλη, κι έχουμε γίνει εργαλεία χρήσιμα μόνο στην αλυσίδα παραγωγής, δεόμαστε μαζί με τον ποιητή (σ. 20):
Ας φέρει φως ο έρωτας
Φωτιά τα κόκκαλα να πάρουν […]
Ας γίνει ο ήλιος φως στων εραστών τα δάση
Να πυρωθεί στο μέγα άπειρο […]
Για να μην απομείνουμε
Ξυλάρμενοι σε άγονη γραμμή
Εραστές αιρετικοί σε ουρανούς ερειπίων
Μότο της ενότητας, Η λάμψη των οστών, είναι ο στίχος από τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου: …τερπνὸν τόδ᾽ ἐλθὸν φῶς ἐφήλωσεν φρένας (ή μήπως …το χαρούμενο ήρθε φως εκείνο και μας ξεπλάνησε το νου μας, σε μτφρ. Γρυπάρη).
Το φως από τις φρυκτωρίες για τη νίκη των Αχαιών στην Τροία, όπου ο χορός προετοιμάζει τον αναγνώστη για την επερχόμενη τραγωδία. Εδώ είναι το απελευθερωτικό φως του ΕΛΑΣ και η τραγωδία της 3 Δεκέμβρη με τα όσα ακολουθήσανε, γραμμένη από την άρχουσα τάξη και τον λόγο του ποιητή:
Απόψε συνέρχονται φονιάδες
αστοί διαταραγμένοι
Μοναρχοφασίστες ταγματασφαλίτες
Δωσίλογοι μαυραγορίτες
Όλη τη Σκομπία με τον Τσώρτσιλ
Στόματα μαύρα μυτερά
Σχισμένο το μυαλό τους
Μ’ όλα τα σύνεργα του φόνου
Ή το φως που αναζητούνε οι πρόσφυγες και πνίγονται σε μια μαύρη χαραμάδα ελπίδας.
*
Το φως διαχέεται στις σελίδες της συλλογής 38 φορές, οι 24 στο πρώτο μέρος, χωρίς να αναφέρω τη φωτιά, το πυρωμένο άπειρο, το πυρ του απείρου, τις φλόγες… Κι αφού το φως είναι το αίτιο που διεγείρει το μάτι, καθιστώντας τα αντικείμενα ορατά, ο ΚΓ το εκπέμπει με τις λέξεις του, για να βλέπουμε και όχι να κοιτάμε απλώς, φωτίζοντας ακόμα και τα μέσα μας σκοτάδια (φως της άγνοιάς μου, γράφει στο τελευταίο του ποίημα).
Ο χρωστήρας της πένας του, δημιουργεί πίνακες συναισθημάτων, όπως συμβαίνει και με τις φωτοσκιάσεις (το κιαροσκούρο) των αναγεννησιακών ζωγράφων, συνθέτοντας το δραματικό χαρακτήρα των θεμάτων του, για να αποκαλύψει τον πόνο, το φόβο, το ζόφο, την παράνοια και την υποκρισία της εποχής μας.
Χαρακτηριστικοί είναι στίχοι του στο ποίημα ΙΙΙ (σ.19) για τους πρόσφυγες:
Φως των προσφύγων
Όπως ταξιδεύουν χρόνια με τα ίδια μάτια,
Το ίδιο βασανισμένο πουκάμισο
Το ίδιο ψωμί που γεύτηκαν κάτω από λιοκαμένα κυπαρίσσια
Περπατώντας από ουρανό σε ουρανό
Ώσπου να βρουν φεγγάρι να κρυφτούν
Μην τους προδώσει η Παρθένα των Βράχων
Και γίνουν Μαύροι Πίνακες
Στης μνήμης τα απαγχονισμένα δέντρα
Φως μυρωδιά της μνήμης μετά από βροχή
Όπως ακούς τα νερά των προσφύγων στη μεγάλη έξοδο
Σαν ξεψυχούν στ’ ανάμεσά τους σύνορα
Ζωγραφίζοντας το ελάχιστο του φόβου
Με το χέρι του άρρωστου Βάκχου
Και της μοιχαλίδας τ’ όμμα
Μόλις αντίκρισε τον Χριστό
Στο νυχτωμένο Uffizi
Σαν άναβαν το φεγγάρι
Χαρτοκλέφτες και φτωχοί
Στίχοι που παραπέμπουνε στον Ντα Βίντσι (Παρθένα των Βράχων), στον Γκόγια (Μαύροι Πίνακες ―αρκετές φορές τους χρησιμοποιεί ο Γουλιάμος για να εικονοποιήσει κείμενά του), στον Καραβάτζιο (Άρρωστος Βάκχος), στον Τιντορέτο (Uffizi –Ο Χριστός και η Μοιχαλίδα).
*
Το φως του πρώτου μέρους θα περάσει και στις άλλες δύο ενότητες: Φλόγα Σωμάτων (7 ποιήματα Ι - VII) και Στην Ερημιά της ύλης (22 ποιήματα). Μότο Στη Φλόγα Σωμάτων, από τον διάλογο του Πλάτωνα Τίμαιος, είναι η φράση: «…φλόγα τῶν σωμάτων ἑκάστων ἀπορρέουσαν…» (…η φλόγα που απορρέει από όλα τα σώματα…). Έτσι ορίζει ο Τίμαιος το χρώμα. Αλλά και στη φυσική το χρώμα είναι η αντανάκλαση του φωτός πάνω στα αντικείμενα, και πάνω στα έμβια όντα. Η φλόγα που διεγείρει αισθήσεις και γεννάει συναισθήματα. Ο Τίμαιος στον οποίον συχνά αναφέρεται ο ποιητής (π.χ. Η ομιλία της νύχτας), και στον οποίον γίνεται λόγος για τη δημιουργία του κόσμου, για τη γνώση, για τις αισθήσεις, για τα χρώματα.
Οι δυο αυτές ενότητες δεν είναι μεταξύ τους ανεξάρτητες, όπως και με την πρώτη άλλωστε, αφού στα ποιήματα επανέρχονται πρόσωπα και εικόνες.
Εδώ περνάει ο έρωτας, στοιχείο αναπόσπαστο από τη φύση κι απ’ όσα γύρω μας συμβαίνουν:
Έρχεται Άνοιξη ή το σώμα σου είναι η Άνοιξη […]
Γύρω ο ήλιος καίγεται δίχως να φαίνονται οι νεκροί.
(ο τελευταίος στίχος στο ποίημα ΙΙ, σ. 36)
Ο έρωτας που μας αναγεννάει και γεννιέται σε ένα κόσμο δίχως συναισθήματα, όπου εντός του πρέπει να υπάρξουμε χωρίς την αλλοτρίωση απ’ την τεχνολογία (σ. 40):
Γεράσαμε, σε λαβύρινθους λογισμικούς
Με σκληρούς δίσκους με κάρτες μητρικές[…]
Γεράσαμε με φορητά τηλέφωνα
Ποντίκια και σαρωτές εικόνας[…]
Ξεχάσαμε το ταξίδι στη λιακάδα […]
Χάσαμε το χάραμα στ’ άνθη της λεμονιάς
Περάσαμε τα καλοκαίρια μας με iOS και Android
Εδώ θα βρούμε τον Παλληκαρίδη, τον Μάτση, τον Αυξεντίου από τις δυο προηγούμενες συλλογές του. Με κεντρικό άξονα το ποίημα Τηθύος Θαλάσσης (σ. 56) ―η Μεσόγειος―, ο ποιητής μετουσιώνει τη σύγχρονη Μεσόγειο σε πεδίο ιστορικής μνήμης, επιχειρώντας μια βαθιά ανατομή της ιστορίας της Κύπρου.
Μέσα από λεπτές διακειμενικές αναφορές που ανακαλούν το σεφερικό πνεύμα του 1953, ανατρέχει στις θεμελιώδεις πηγές της κυπριακής γραμματείας: από τη φραγκοκρατούμενη Κύπρο (15ος αι.) με το Χρονικό του Λεοντίου Μαχαιρά έως την εξιστόρηση Περί των κατά την χώραν Κύπρον σκαιών του Νεοφύτου του Εγκλείστου για τα δεινά της Γ` Σταυροφορίας και την αγγλική κατάκτηση του 1196 από τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο. Συνδέοντας αυτούς τους ιστορικούς σταθμούς, ο ΚΓ εκφράζει ποιητικά το νέο, επώδυνο Χρονικό της Κατοχής:
Γη που στέγνωσε στον ήλιο
Χωράφια κίτρινα χωρίς υποψία θάλασσας […]
Άνθρωποι που μπέρδεψαν τη γλώσσα τους
Καθώς ο κόσμος μεγάλωνε στο ψέμα […]
Γη απολιθωμένης φωνής
Βουνά χαράδρες του Χαλκάνορα
Σπήλαια της ώχρας
Του Νεόφυτου του Έγκλειστου —
Τυπική Διαθήκη
Του Ευαγόρα, του Κυριάκου, του Γρηγόρη
Σαν κατεβαίνει ακόμα το αίμα τους
Στων αμπελιών το χώμα
Γη της εξορίας του Τεύκρου
Κάτω από τον Ήλιο της Σαλαμίνας
Καθώς ζύγωνε η εποχή της λεμονιάς
Στο μέλλον τ’ ουρανού
Σαν κατεβαίνει ακόμα το αίμα τους / Στων αμπελιών το χώμα: Εδώ επανέρχεται διαφοροποιημένο το κεντρικό μότο: «Όσα αγγίζουν οι λέξεις γίνονται αίμα στη ρίζα των νεκρών».
Και περνάνε (στην κλίμακα του «φ» θα έλεγα) η εύφορη γη της Μόρφου, η Μαρία, η Σοφία από το Υγρό Γυαλί κι από την Ομιλία της Νύχτας.
Η Μαρία σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματα, Η Μαρία είσαι, όπου το σώμα της αγαπημένης γίνεται ένα με το αγαπημένο σώμα της Κύπρου (σ. 62).
Της Μόρφου η εύφορη γη το αείρροο πράσινο είσαι
Όμμα και δάκρυ και τρέξιμο παιδιών στον κομματιασμένο κάμπο […]
Το ίδιο περβόλι που σκάλιζε χαράματα ο παππούς σου είσαι
Με βρόχινα νερά
Κρατώντας σφιχτά κρυμμένο το φανάρι
Που ήταν ό,τι ακριβώς είσαι
Φως της τρυφερής σου σάρκας
Η Μαρία που στο δεύτερο μέρος (IV, σ. 38), στην Φλόγα Σωμάτων, με την απώλεια του γενέθλιου τόπου (‒πού ταξιδεύουν οι νεκροί, ‒πού ταξιδεύουν οι πρόσφυγες), μακριά απ’ τον Πενταδάχτυλο, ακούμε τι Έλεγε περπατώντας στο χιόνι:
ό,τι πενθώ μένει δικό μου
πικρά περβόλια π’ άφησα με ήλιο παιδούλα
όταν ρίζωσε η θύελλα
και η σκόνη έκαψε τα μαλλιά μου ‒
και δεν ξεχώριζα το ρήμα γεννήθηκα
από το μαύρο αίμα του Αυγούστου
κι αυτός ο Αύγουστος δικός μου, καταδικός μου
Στην ίδια κλίμακα του «φ» και η Σοφία με την εφηβική Ανησυχία της: (σ. 49)
Απόψε δεν έχει ομίχλη
Και το φεγγάρι ψυχομαχεί […]
Απόψε κρύβονται παιδιά στους κήπους
Αντάρτες διασχίζουν τον παγωμένο ήλιο.
Φυσάει στ’ ανήσυχο σύμπαν
Τυφλός ο Νικηταράς με το άλογο κατεβαίνει απ’ τα βουνά […]
Μπροστά το φεγγάρι έφιππο
Στρίβει πέρα στο απέραντο κενό
Κι όλο περνάνε οι πρόσφυγες καταδιωγμένοι χρόνια, και βλέπουμε
Π’ ακόμα ταξιδεύουν πρόσφυγες
Κάτω απ’ το πυρωμένο φεγγάρι (σ. 71)
το κοριτσάκι με τα σπίρτα
[που] Το ξέρασε η θάλασσα» (σ. 60)
Κι ποιητής μάς εφιστά την προσοχή στο Υγρασίας λείψανον (σ. 57):
Πρόσεχε […] πατάς επάνω σε νεκρούς […]
Πρόσεχε τους εργάτες με τα τραύματα στο κεφάλι
Τις γυναίκες όπως γεννιούνται στ’ αστέρια
Και χάνονται στα «κύτταρα του χρόνου»
Και τ’ άπειρα πικρά μας μάτια πρόσεχε
Ιδρώτας έρωτα είναι
Και πιο πίσω, βλέποντας τον τόπο σκλαβωμένο και την πατρίδα να δραπετεύει, χρησιμοποιεί εκκλησιαστικά κείμενα, όπως στο Πρόσεχε, Ουρανέ και λαλήσω (σ. 46), προειδοποιώντας την ανώτερη επίγεια εξουσία να προσέχει τα παιδιά μας, τα εγγόνια μας, τις γυναίκες μας, τους συντρόφους:
Πρόσεχε όταν «ο θάνατος δεν θα ’χει πια εξουσία»
Πρόσεχε, ουρανέ
Και «λαλήσω υπέρ πάντας ανθρώπους».
Αμέσως μετά, με μότο από την ακολουθία του επιτάφιου θρήνου, το Έκστηθι φρίττων ουρανέ… στο ποίημα Γεράσαμε τόσο νέοι (σ. 47) αποτυπώνει τη φρίκη αφού
Μικροί θάνατοι κρύβονται στο σώμα μας […]
Γεράσαμε τόσο νέοι στων τραπεζών τα νοσηρά βιβλία
Δεμένοι με ελεεινούς αριθμούς και κωδικούς σκουλήκια
Αγκαλιά με τ’ άρρωστο χρήμα:
ξημερώνει όπως στα funds αρέσει
Γεράσαμε μέσα σε τόσα ναυάγια
Σ’ ένα κελί από δενδρίτες χάθηκε η γλώσσα μας
Και είναι πολλαπλοί οι θάνατοι που ζούμε καθημερινά: από εργατικά ατυχήματα, απ’ τον κοινωνικό αποκλεισμό κι από την ανεργία, απ’ την κατάργηση των εργασιακών δικαιωμάτων, από θεσμούς που επιβάλλει η κυρίαρχη τάξη με τους ευρωΝΑΤΟικούς μηχανισμούς της. Θάνατοι λόγω της αποξένωσης του εργαζόμενου από το προϊόν της εργασίας του και του ανθρώπου από τον ίδιο του τον εαυτό και τον κοινωνικό του ρόλο Γεράσαμε —έχει ήδη γράψει στη Φλόγα Σωμάτων (σ.40)
Θρυμματίζοντας φωτογραφίες από τοπία νευρασθενικά
Κοροϊδέψαμε τη Ρωμιοσύνη
Σαν έμενε ζωντανή στη γλώσσα μας
Τη Ρωμιοσύνη του Ρίτσου, την ανυψωμένη από τον Μίκη Θεοδωράκη, που ο ΚΓ του αφιερώνει το καταπληκτικό ποίημα, Στη Νεραντζιά του Γαλατά (του Γαλατά Χανίων, σ. 68), όπου βρίσκουμε και τον τίτλο της συλλογής. Εκεί, στις λεμονιές και τις πορτοκαλιές, ήθελε να ταφεί ο Μίκης. Εκεί που δόθηκε μια ηρωική μάχη κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης το 1941 με τους ναζί κατακτητές, που θέλανε να καταλάβουνε τη Σούδα —και πώς τα φέρνουνε οι εποχές, σε άλλους ναζί σήμερα, παραδόθηκε η Σούδα αμαχητί. Στον Γαλατά επέστρεψε ο Μίκης το 1949 μετά την εξορία στη Μακρόνησο. Εκεί έγραψε και τον Επιτάφιο…
Ο Μίκης που ζει στη μνήμη του λαού στο τελευταίο ταξίδι του προς την Αθανασία:
Εδώ τον ακολουθεί το σώμα του
Εδώ και η γλώσσα
Και το αγέρωχο μάτι της λέξης
Κάνει τη φλόγα φωνή
Αντίκρυ στην αρχέγονη αρμονία […]
Ο θάνατος δεν υπάρχει
Εδώ πάλι γεννημένος
Στο πυρ του απείρου
Αυτό που χρειαζόμαστε επιμένει ο ποιητής με τον τίτλο του τρίτου από το τέλος ποιήματος είναι Προ πάντων Μνήμη (σ. 72). Και στο προτελευταίο ποίημα λαβαίνουμε το Τηλεγράφημά του:
Γύρισε πίσω ηλίθιο καράβι
Ο πόλεμος είναι θέμα τεχνητής νοημοσύνης
Ο ΚΓ παραμένει σταθερός στις απόψεις του, πιστός στο όραμά του, και με την κοινωνική ευαισθησία που τον διακρίνει, θυμάται τον όρκο που έδωσε σε μια μητέρα το 1976 στην Εντροπία του:
Μάνα γλυκιά, αντρειωμένη μάνα
Κι αν τώρα χάθηκες πιστοί στον όρκο μείναμε.
Και 50 χρόνια αργότερα θα ζητήσει τη συγχώρεσή της, για όσα εκείνη οραματίστηκε, κι ακόμα δεν γινήκανε, αν και δεν ήτανε δική του η ευθύνη (σ. 55):
Κι εσύ μητέρα
Μονάχη στην άκρη του άλλου κόσμου
Σε ποιο πετρωμένο ποτάμι κοιμάσαι
Σε τι κρυμμένο χιόνι αιμορραγείς
Συγχώρεσέ μας
Ακόμα δεν έχει ξημερώσει
*
Μας κοιτάξει το Μάτι της Λέξης του. Με λέξεις μέσα στο φως μιας ποίησης που εντός της περνάμε πάντα νέοι:
Υπάρχει φως που μέσα του γερνάμε
Φως από θυσίες σε ξερονήσια έρημα
θα πει ο ποιητής στο ποίημά του Τι σκεφτόταν ο Vladimir Ilyich Ulyanov περπατώντας (σ. 70), που θέλει τον Λένιν να «συναντάει» τον
Μέγα Καπετάνιο με πόδια πληγιασμένα
Στου Φάγγου τη χαράδρα.
Τον Άρη απ’ το Υγρό Γυαλί κι από την Ομιλία της Νύχτας.
και ο Άρης
ξάφνου στα ξάστερα βουνά του Μωριά
φίλησε τους καπετάνιους
καλή αντάμωση
στης αιωνιότητας τα φαράγγια
(Υγρό Γυαλί, σ. 27)
Μην αργείς άλλο Άρη
κι εσείς αντάρτες του
μην αφήσετε το δημοκρατικό σκοτάδι
να γίνει έγκλημα
σε μαύρες σελίδες ελάσσονος ιστορίας
μη χαθείτε αδέρφια και σύντροφοι
(Η Ομιλία της Νύχτας, σ. 38)
Να σημειώσω εδώ πως απ’ την εικόνα του εξωφύλλου ήδη, το φως είναι ορατό με το έργο του άγνωστού μου μέχρι πρότινος, Θωμά Τουρναβίτη. Ενός νέου (γεν. 1981), μοντέρνου λαϊκού ζωγράφου, με πορτρέτα απλών ανθρώπων «λουσμένα —όπως σημείωνε ο ίδιος— στο φως του ηλίου, σε συνθέσεις οικείες και συγχρόνως λαογραφικές». Ο τίτλος του έργου, είναι «Φλάουτο» (μοιάζει και με φλογέρα), ο πλαγίαυλος δηλ. Είδος φλάουτου άλλωστε είναι και η φλογέρα, το λαϊκό σουραύλι, μα κι ο αρχαίος αυλός και ο δίαυλος. Λάτρης της ζωγραφικής και της μουσικής ο Γουλιάμος, πιστεύω πως μας προϊδεάζει έτσι για το μακρύ ταξίδι του (μας) μέσα απ’ τη μουσική της λέξης του, με ήχους της λόγιας και της λαϊκής παράδοσης.
*
Τα μεγάλα ποτάμια είναι δύσκολο να τα πλεύσουμε ανάντη για να βρούμε τις πηγές τους. Μπορούμε όμως να παρασυρθούμε στα χρώματα που φωλιάζουνε στις όχθες τους, στα αρώματα και στις φωτοσκιάσεις τους, στα νερά που χύνονται μέσα τους, να ακούσουμε τη βουή τους, να επισκεφτούμε οικείους και άγνωστους κόσμους, τοπία και τόπους.
Ένα τέτοιο ποτάμι ασταμάτητο είναι κι ο ΚΓ. Με στίχους σπάνιας ομορφιάς, όπου οι λέξεις ηχούν, αντηχούν και παρηχούν, με ήχους φλάουτου και φλογέρας, σε σχήματα ευρηματικά, απρόσμενα —όπως έχει φανεί και στα πιο πάνω παραθέματα— σχήματα που εκτείνονται από τον προσγειωμένο υπερρεαλισμό ως τον απογειωτικό ρεαλισμό:
Εραστές αιρετικοί σε ουρανούς ερειπίων
Έρημοι στ’ άγρια νερά…
…και συντροφιά τ’ αστέρια (σ. 20)
Κάτω απ’ το κόκκινο φεγγάρι (σ. 21)
Καθαρές κιθάρες του αποσπερίτη (σ. 27)
Χορταίνοντας μ’ αιμοχαρή ορυκτά
Από ναρκωμένα άστρα (σ. 28)
(Η λάμψη των οστών)
Σάρκα ψαριού (…) σαρκάζει
Ποιος χαιρετά νύχτα με φεγγάρι
Ποια σφήκα άφησε το ρυπαρό της τραύμα
Στο δροσερό σου στήθος
(Φλόγα σωμάτων Ι. σ. 35)
Αγρίμια άγρυπνα
Θύματα θαύματα αθέατα στον καθρέφτη
(Αγρίμια της νύχτας, σ. 45)
Πυρωμένο άπειρο (σ. 50),
τρυφερό άπειρο (σ. 57)
άπειρα πικρά μάτια (57)
πυρ του απείρου (σ. 68),
αγέρωχο άπειρο (σ. 71)
Γυρεύοντας του έρωτα ήρωες […]
…και η θάλασσα το σούρουπο
Βάφει στα μαύρα τα νερά και τα κρυφά καράβια
Ωραία π’ αγναντεύουν οι νεκροί το χώμα
Στο σκουριασμένο Φως της σάρκας
(Η θέα των νεκρών, σ. 50)
Χαίρε της αγριοσυκιάς αφράτη σάρκα
Χαίρε μυρωδιά του φεγγαριού […]
Χαίρε έρυμα χαμένων άστρων […]
Τι μνημονεύουν οι νεκροί και τι οι εξόριστοι
Ανηφορίζοντας αργά το φεγγάρι
(Απανθρακωμένα σύκα, σ. 54)
*
Οι λέξεις υπάρχουνε αυτόνομες μόνο στα λεξικά. Στον γραπτό λόγο, στην ποίηση ιδιαίτερα, χρειάζονται μιαν άλλη δίπλα τους για να αρθρώσουνε τη φωνή τους. Στην ποιητική του ΚΓ μια λέξη μπορεί αυτούσια να εκπέμψει τη λάμψη της ή να γεννήσει δυο άλλες αυτόματα (σ. 66):
Έτσι απλά απλώνεται
Το τρομακτικό τίποτα
Όπως η λέξη οδοιπόρος
Η λέξη ωδή και το ρήμα ορώ
Τίποτα περισσότερο.
Μα αυτό το τίποτα δεν είναι τα πάντα;
Το λεξιλόγιό του Γουλιάμου δεν έχει περιορισμούς. Με λέξεις από τον Όμηρο (νήδυμος φωνή, ακήρατο νερό, έρυμα χαμένων άστρων, τανύφυλλος λέξη) και με 15σύλλαβους, όχι μόνο από το δημοτικό τραγούδι, αλλά και δικούς του ―όπου καθένας είναι από μόνος του ένα ποίημα ή όλοι μαζί διαβάζονται σαν ένα ποίημα―, συνθέτει έναν πρωτότυπο ποιητικό λόγο (ενδεικτικά):
Έρημοι στ’ άγρια νερά, γυμνοί στους πάνω τόπους
Έχουν το αίμα για φωνή και συντροφιά τ’ αστέρια (σ. 20)
Με σύνεργα συναλλαγής / και σίδερα θανάτου […]
Και όσοι δε βλέπουν, μήτε ακούν / Γερνούν και σκοτεινιάζουν (σ. 23)
Τα μυτερά του όνειρα στου Νέδοντα τις όχθες (σ. 29)
Σαν αγναντεύει σιωπηρά τα θρύψαλα του κόσμου (σ. 49)
Βάφει στα μαύρα τα νερά και τα κρυφά καράβια (σ. 49)
Απρίλη π’ ανασαίνουνε τα τρυφερά χωράφια (σ. 51)
Ο ουρανός δεν κρύβεται / φωλιάζει στο μυαλό σου (σ. 65)
Παράλληλα στίχοι ποιητών και υμνωδών, παραθέματα συγγραφέων, φιλοσόφων, ιστοριογράφων —33 συνολικά αναφορές σε πλάγια γραφή— εμπλουτίζουνε τα ποιήματα, διευρύνοντας τα υφολογικά και νοηματικά όριά τους ή αποκαλύπτοντας αιτίες και δεινά που πλήττουνε τον άνθρωπο και τον οδηγούνε σε σύγχρονες τραγωδίες.
Μας δίνεται επίσης η ευκαιρία να ακούσουμε τη σονάτα για βιολί του του Ταρτίνι, Η τρίλια του διαβόλου (σ. 45), να μάθουμε για τη σχέση της Χρυσής Τομής του Ευκλείδη και του Φειδία με του Φιμπονάτσι το μυστήριο άθροισμα (σ. 39), να σταθούμε σε τοπωνύμια, χρόνους, πρόσωπα μυθολογικά και ιστορικά —ο Γουλιάμος εκτός από σημαντικός ποιητής είναι και διακεκριμένος δάσκαλος— ή να αφεθούμε στον κατακλυσμό των εικόνων του.
Όχι μόνο η καλύτερη συλλογή του, αλλά και μια από τις μεγάλες, πιστεύω, στιγμές της ελληνικής ποίησης. Ένα συμφωνικό ποίημα, ένα οδοιπορικό από την ατομική στη συλλογική μνήμη και αντίστροφα⸱ από τον έρωτα στον θάνατο κι από κει στην αθανασία.
Γιατί μόνο με τη θνητότητά μας γινόμαστε αθάνατοι. Σ’ αυτόν τον κόσμο τον αιώνιο, τον φορτωμένο την αιώνια αδικία. Να βγούμε εκεί στο αγέρωχο άπειρο. Να κατακτήσουμε το πυρωμένο άπειρο. Να γεννηθούμε πάλι στο πυρ του απείρου.
Εκεί «όπου οι άνθρωποι παλεύουν σε νησιά που φτερουγίζουν». Εκεί όπου «ο θάνατος δεν θα ’χει πια εξουσία», όπως δις επιμένει ο ΚΓ με τον στίχο του Ντύλαν Τόμας (σ. 15 και 46).
Να κάνουμε «τη φαντασία ανάγκη για ν’ ακούσουμε το ουρλιαχτό / Πιο κοντά στη μεγάλη έκρηξη» (κατακλείδα του τελευταίου ποιήματος Η Μεγάλη Έκρηξη). Μέχρι τη δική μας μεγάλη κόκκινη έκρηξη, μες στον μικρό, δικό μας γαλαξία. Σε τούτονε τον κόσμο της αδικίας και της καταστροφής.
Και με τους στίχους αυτούς απαντάει στο δίλημμα που έχει θέσει στο μότο της τελευταίας ενότητας: «Κι αν υπάρχω τι είμαι; / Αιθέρας που ξέρασε το μοναχικό μας αίμα / ή λυσσασμένο αεράκι ανώνυμης χημείας;». Και γίνεται, καλώντας κι εμάς να γίνουμε μαζί του, το λυσσασμένο αεράκι που θα πυρπολήσει την ερημιά της ύλης μας. Να μην καταλήξουμε αιθέρας, σαρκίο αδειανό. Να μη μείνουμε αποκομμένοι από την εξελικτική διαδικασία, η οποία περνάει μόνο μέσα από την κοινωνία και τις κοινωνικές συγκρούσεις.
*
Βαθιά
κοινωνικός, ερωτικός ποιητής ο ΚΓ, αφού όπως παρατηρεί σε τελευταία του
συνέντευξη «ο έρωτας είναι μέρος μιας επαναστατικής πράξης, καθότι είναι
δεμένος με την “αναγκαιότητα” και την “ελευθερία”».
Από το 1976 με τα Ματικάπια (δράπανο, τρυπάνι) των στίχων του τρυπάει το σκληρό τσόφλι του εφησυχασμού μας, καταδεικνύει την Εντροπία, την αποδιοργάνωση της κοινωνίας, την οποία μόνο ο ταξικά συνειδητοποιημένος λαός μπορεί να σταματήσει, για να μη διαλυθεί στα Νευρασθενικά Τοπία, στα απόνερα της αστικής τάξης.
Και με Το Μάτι της Λέξης του έρχεται πάλι με λέξεις ρέουσες σαν το «υγρό γυαλί», που μας θωρούν και μας «μιλούν τη νύχτα», για να ξημερωθούμε σε μια καινούργια μέρα, σ’ έναν καινούργιο κόσμο.
Ένα βιβλίο ξεχωριστό. Ένα βιβλίο απ' αυτά που δεν οραματίζονται μόνο έναν καλύτερο κόσμο, αλλά τον κάνουνε κιόλας...
Και κλείνω με τη Νήδυμο φωνή του ποιητή (σ. 66):
Υπάρχουν ακόμα σύντροφοι ν’ ακούσουν
Δεν κάηκε η φωνή τους.
Μπάμπης Ζαφειράτος
Παρουσίαση της συλλογής στη Σύγχρονη Εποχή, 13/2/2025
* * *
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.