Κώστας ΓΟΥΛΙΑΜΟΣ
Αλγοριθμική Διακυβέρνηση Εργασίας
1. Ψηφιακή Συσσώρευση Κεφαλαίου
Πριν λίγες μέρες σε συνέδριο στην Ουτρέχτη αναδείχθηκαν οι αντιθέσεις στην ΕΕ για τα εθνικά συστήματα ψηφιακής ταυτοποίησης μέχρι το τέλος του 2026. Παρά τις διακηρύξεις για «ψηφιακή κυριαρχία» και «στρατηγική αυτονομία», κράτη - μέλη συνεχίζουν να εξαρτώνται από Apple και Google, αποτυπώνοντας την εξάρτηση της ΕΕ από τα αμερικανικά τεχνολογικά μονοπώλια, παρά τον εντεινόμενο ενδοϊμπεριαλιστικό ανταγωνισμό.
Η αντίφαση αυτή αποκαλύπτει ότι η ψηφιακή μετάβαση είναι πεδίο ανταγωνισμού για τον έλεγχο των δεδομένων, των υποδομών και της οικονομικής ισχύος, εντάσσοντας τις ευρωπαϊκές πολιτικές σε μια ευρύτερη στρατηγική αναδιάρθρωσης του αστικού κράτους. Λόγου χάρη, το Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας (EUDI Wallet), ενταγμένο στην «Ψηφιακή Πυξίδα 2030», υπηρετεί την ψηφιοποίηση κράτους προς όφελος μονοπωλιακών ομίλων τεχνολογίας, τραπεζών και τηλεπικοινωνιών.
Για το ΚΚΕ, η τεχνολογία στον καπιταλισμό δεν αξιοποιείται για τη βελτίωση της ζωής των εργαζομένων, αλλά για την ένταση της εκμετάλλευσης, την ενίσχυση της επιτήρησης και τη θωράκιση του συστήματος απέναντι στις λαϊκές ανάγκες. Στο ίδιο πλαίσιο, η τεχνολογία αποτελεί κρίκο στην αλυσίδα μέτρων καταστολής, παρακολούθησης και χειραγώγησης, που συνδέονται με τον «Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης» της ΕΕ και συμπληρώνουν την επίθεση στα εργασιακά και συνδικαλιστικά δικαιώματα.
Πρόσφατες έρευνες καταγράφουν την απόκρυψη ωραρίων, αποδεικνύοντας ότι το κεφάλαιο χρησιμοποιεί εργαλεία - όπως η Ψηφιακή Κάρτα Εργασίας - όχι για απελευθέρωση αλλά για αύξηση της απλήρωτης υπεραξίας.
Παράλληλα, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, των ψηφιακών οικοσυστημάτων και των αλγοριθμικών μηχανισμών διαχείρισης παρουσιάζεται συχνά από το αστικό σύστημα ως το επόμενο μεγάλο βήμα της τεχνολογικής προόδου. Αυτή η οπτική παρακάμπτει και αποσιωπά τον ταξικό χαρακτήρα της τεχνολογίας στην αστική δημοκρατία, όπου η διάδοση και η χρήση των τεχνολογικών καινοτομιών καθορίζονται από τις κυρίαρχες σχέσεις παραγωγής και τις μορφές οικονομικής οργάνωσης. Ηδη η ψηφιακή οικονομία, αγγίζοντας το 20% του παγκόσμιου ΑΕΠ, σηματοδοτεί νέα φάση συσσώρευσης, με δεδομένα και υποδομές συγκεντρωμένα σε ελάχιστους μονοπωλιακούς ομίλους.
Υπό αυτό το πρίσμα, η τεχνολογία αναδιαρθρώνει την εργασία και οξύνει την εκμετάλλευση. Ειδικότερα, η αλγοριθμική διακυβέρνηση επιτρέπει στο κεφάλαιο να παρεμβαίνει άμεσα στον ρυθμό, στην ένταση και την οργάνωση της εργασίας, μετατρέποντας τη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων σε μέσο εξαγωγής μεγαλύτερης υπεραξίας.
Η πρόσβαση στην απασχόληση, η κατανομή των καθηκόντων, η αξιολόγηση της απόδοσης και ο καθορισμός των αμοιβών υπάγονται ολοένα περισσότερο σε αυτοματοποιημένα συστήματα, τα οποία ενισχύουν την ασυμμετρία ισχύος μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Με τον τρόπο αυτό, οι αλγόριθμοι λειτουργούν ως σύγχρονοι μηχανισμοί διεύθυνσης και πειθάρχησης της εργασίας, εμβαθύνοντας την υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο.
2. Αλγοριθμικός έλεγχος εργασίας και ιδιοποίηση της γνώσης
Η νέα μορφή καπιταλιστικής οργάνωσης της εργασίας εγγράφεται άμεσα στο πεδίο των κοινωνικών συσχετισμών, με την τεχνητή νοημοσύνη να λειτουργεί ως καταλύτης για την αναδιάρθρωση των ταξικών σχέσεων. Στο εσωτερικό της εργατικής τάξης εξελίσσεται μια βαθύτερη διαδικασία κατακερματισμού που υπονομεύει την ταξική συνοχή, αναπαράγοντας νέες ιεραρχίες στο πεδίο της εργασίας. Παράλληλα, ο παγκόσμιος ανταγωνισμός οξύνεται, καθώς το κεφάλαιο αντλεί εργατική δύναμη από κάθε σημείο του πλανήτη με το ελάχιστο δυνατό κόστος.
Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της «γενικής διάνοιας» που αναπτύσσει ο Μαρξ στα Grundrisse1 αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η γνώση που ενσωματώνεται στο πάγιο κεφάλαιο και υλοποιείται στα αυτοματοποιημένα συστήματα μηχανών συνιστά μια μορφή συλλογικής κοινωνικής νοημοσύνης. Συγκεκριμένα, αποτελεί τη συσσωρευμένη επιστημονική και τεχνολογική γνώση της ανθρωπότητας, η οποία μετατρέπεται σε άμεση παραγωγική δύναμη
Ειδικότερα, η ανάπτυξη της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης και των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων είναι διαδικασία ιδιοποίησης αυτής της συλλογικής διάνοιας: Η κοινή πνευματική παραγωγή κωδικοποιείται, συγκεντρώνεται σε μονοπωλιακές υποδομές και μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η συλλογική κληρονομιά της δημιουργίας και της σκέψης μετατρέπεται σε κώδικα καθώς συγκεντρώνεται σε μονοπωλιακές υποδομές και, τελικά, εμπορευματοποιείται.
Η κατά Μαρξ «ζωντανή εργασία» του ανθρώπου που γράφει, σκέφτεται και δημιουργεί μετασχηματίζεται σε «νεκρή εργασία», ενσωματωμένη σε αλγοριθμικά συστήματα παραγωγής κέρδους. Παρά την αστική ρητορική της αυτονομίας στην τηλεργασία και στην αυτοαπασχόληση, αναδύεται μια δομική αντίφαση.
Η φαινομενική ευελιξία αποκρύπτει νέες μορφές εξάρτησης, αφού κάθε ψηφιακή δραστηριότητα μετατρέπεται σε δεδομένο που αποσπάται και αξιοποιείται μέσω αλγοριθμικής οργάνωσης από πλατφόρμες και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Έτσι, οι μονοπωλιακοί όμιλοι των Big Tech ιδιοποιούνται τη «γενική διάνοια», μετατρέποντάς την από συλλογικό αγαθό σε ιδιωτικό μηχανισμό επιτήρησης και κερδοφορίας.
Τα ευέλικτα και υβριδικά μοντέλα εργασίας, η οικονομία gig, οι ψηφιακοί νομάδες, η τηλεργασία και οι συμβάσεις έργου λειτουργούν ως μηχανισμοί μείωσης του εργατικού κόστους και αποδυνάμωσης της συλλογικής οργάνωσης. Ταυτόχρονα, μέρος του κόστους αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης μετακυλίεται στον ίδιο τον εργαζόμενο, μέσω της ατομικής ευθύνης για εξοπλισμό, κατάρτιση και συνεχή επανειδίκευση στο πλαίσιο της δια βίου μάθησης.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η «Ψηφιακή Πυξίδα 2030» και τα προγράμματα ανάκαμψης συνιστούν κρατικομονοπωλιακές παρεμβάσεις που κατευθύνουν δημόσιους πόρους προς την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του κεφαλαίου. Αντίστοιχα, ο Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) όχι μόνο δεν αμφισβητεί την ιδιοκτησία των ψηφιακών υποδομών, αλλά θεσμοθετεί ένα σταθερό πλαίσιο για την απρόσκοπτη ενσωμάτωσή της στην καπιταλιστική συσσώρευση.
Έτσι, η κοινωνικά παραγόμενη γνώση μετατρέπεται σε ιδιωτικό περιουσιακό στοιχείο, ενώ η ανθρώπινη δημιουργικότητα κωδικοποιείται και επανεμφανίζεται ως εμπορευματοποιημένη υπηρεσία. Οι νέες τεχνολογικές και εργασιακές συνθήκες αναδιατάσσουν τις ανισότητες σε πιο σύνθετες και παγκοσμιοποιημένες μορφές, σηματοδοτώντας την επιστροφή στις πιο άγριες μορφές του καπιταλισμού του 19ου αιώνα με ψηφιακό μανδύα.
3. Αλγόριθμοι, κεφάλαιο και εργασία
Οι παραπάνω εξελίξεις έχουν αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης θεωρητικής ανάλυσης. Το ψηφιακό και, σύντομα, κβαντικό σύστημα μετασχηματίζει τις τεχνολογικές διαδικασίες του κεφαλαίου, αναδεικνύοντας τους υπολογιστές ως υλικούς φορείς ελέγχου και οργάνωσης της πληροφορίας και των δεδομένων, οι οποίοι ενσωματώνουν και αναπαράγουν τις κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις παραγωγής. Στο πλαίσιο αυτό, η αλγοριθμική διακυβέρνηση αποτελεί έναν σύγχρονο μηχανισμό άσκησης εξουσίας. Μέσω της συλλογής, επεξεργασίας και ανάλυσης δεδομένων, οι αλγόριθμοι δεν καταγράφουν απλώς την εργασιακή δραστηριότητα, αλλά παρεμβαίνουν ενεργά στην οργάνωση και τη ρύθμισή της.
Οι υπολογιστικές υποδομές διαμορφώνουν έτσι τους ίδιους τους όρους της εργασίας, οδηγώντας τους εργαζόμενους να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους στις ανάγκες της παραγωγής, οι οποίες παρουσιάζονται όχι ως απαιτήσεις του κεφαλαίου, αλλά ως φυσικές και αναπόφευκτες αναγκαιότητες. Η διαδικασία φυσικοποίησης του τερατώδους συνδέεται με τη συνεχή αναδιάρθρωση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής.
Όπως επισημαίνει η Ursula Huws2, πίσω από τη φαινομενική ουδετερότητα της τεχνολογίας βρίσκεται η επέκταση της εμπορευματοποίησης και η ανασύνθεση της εργατικής τάξης σε παγκόσμια κλίμακα. Μέσω της «διαδοχικής εμπορευματοποίησης», όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες εντάσσονται στη σφαίρα της αγοράς: Η επικοινωνία μετατρέπεται σε δεδομένα, η δημιουργικότητα σε ψηφιακό περιεχόμενο και η κοινωνική αλληλεπίδραση σε οικονομικό πόρο για τις πλατφόρμες. Συνεπώς, η ψηφιακή οικονομία δεν καταργεί την εργασία, αλλά τη μετασχηματίζει και την εντατικοποιεί.
Οι αλγόριθμοι λειτουργούν ως μέσα ταξικής εξουσίας, μετατρέποντας την ανθρώπινη δραστηριότητα σε δεδομένα και πηγή υπεραξίας, ενώ η εργασία καθίσταται περισσότερο κατακερματισμένη και ελεγχόμενη.
Από την ανάπτυξη λογισμικού και τη διαχείριση δεδομένων έως την εξυπηρέτηση πελατών, την εφοδιαστική αλυσίδα και την επισφαλή εργασία στις πλατφόρμες, η παραγωγή παραμένει έντονα υλική και κοινωνικά οργανωμένη μέσω της αλγοριθμικής διακυβέρνησης.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο ψηφιακός μετασχηματισμός της καπιταλιστικής οικονομίας και του κράτους αποτελεί πεδίο αναδιάρθρωσης των σχέσεων εξουσίας και όξυνσης των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών.
Οι πολιτικές οδηγίες της ΕΕ και των ελληνικών κυβερνήσεων εκφράζουν τη στρατηγική προσαρμογή του αστικού κράτους στις ανάγκες του ψηφιακού μετασχηματισμού. Πρόκειται για αντιδραστικές αναδιαρθρώσεις που διαμορφώνονται και υποστηρίζονται από το αστικό πολιτικό σύστημα και τα συστημικά κόμματα.
Η πρόσφατη Απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ (5/6/2026) κάνει ειδική αναφορά στην προώθηση μιας σειράς αντιδραστικών αλλαγών και προσαρμογών στη λειτουργία του αστικού κράτους.
Για το ΚΚΕ ο πραγματικός αντίπαλος δεν βρίσκεται στην ίδια την τεχνολογία, αλλά στο καπιταλιστικό σύστημα και τους πολιτικούς του βραχίονες που τη σχεδιάζουν, την ελέγχουν και την αξιοποιούν ενάντια στις ανάγκες της εργατικής τάξης.
Το ΚΚΕ μέσα από την ταξική πάλη αναδεικνύει πως ακριβώς ο καπιταλισμός αποτελεί βασικό φραγμό στην ανάπτυξη και αξιοποίηση της τεχνολογίας. Η πάλη του ΚΚΕ για την κοινωνική απελευθέρωση της εργατικής τάξης και των εργαζομένων είναι ταυτόχρονα πάλη για την απελευθέρωση των παραγωγικών δυνάμεων και της τεχνολογίας από τα δεσμά του καπιταλισμού.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. Marx Karl (1973): Grundrisse: Foundations of the critique of political economy - Hardcover, Random House.
2. Huws Ursula (2014): Labor in the Global Digital Economy: The Cybertariat Comes of Age. New York: Monthly Review Press.
*
*
Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.
Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).
Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)
Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας
Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.
2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο
*
Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.
Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο
_______
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.