Μποτίλια Στον Άνεμο

Για ναυαγούς που θέλουν να κολυμπήσουν. Το σημείωμα άλλοτε βιαστικό και ταραγμένο, άλλοτε φλύαρο ή λακωνικό, ακατάληπτο κι ερμητικό, κακογραμμένο κι αδέξιο, ευδιάκριτο ή ξεθωριασμένο. Μπουκαλάκια, φιαλίδια, φιάλες αερίου. Μποτίλιες, μποτίλιες, μποτίλιες... Με καθορισμένο, πάντοτε, στίγμα. Καλή στεριά, συνταξιδιώτες... Ή καλή θάλασσα.

Δευτέρα 5 Οκτωβρίου 2026

Κώστας Γουλιάμος: Δημοφοβική Κουλτούρα

Κώστας Γουλιάμος

Δημοφοβική Κουλτούρα

Για πολλούς λόγους, αναζητώ ορισμένα από τα σημερινά ιδεολογικά προτάγματα σε μια παλαιότερη ιστορική περίοδο.

Όχι πως ο 21ος και ο 19ος αιώνας είναι, λόγου χάρη, όμοιοι, αλλά επειδή ορισμένοι κοινωνικοί μηχανισμοί επιβιώνουν μέσα από διαφορετικές μορφές: η ανασφάλεια μεταφράζεται σε ατομικό πρόβλημα, ενώ η ασφάλεια αναζητείται στην απομάκρυνση από τη συλλογική οργάνωση και ζωή.

Υπό αυτό το πρίσμα, το Biedermeier δεν υπήρξε απλώς ένα επιδραστικό πολιτιστικό και καλλιτεχνικό "κίνημα" της Κεντρικής Ευρώπης, όπου τα μεσαία στρώματα και η αστική τάξη των πόλεων απομακρύνονταν από την πολιτική δράση.

Συνολικά, αυτό το "κίνημα" συγκρότησε τρόπο ζωής. Εκκόλαψε κοινωνική νοοτροπία στις γερμανόφωνες κυρίως χώρες ―ιδιαίτερα στην Αυστριακή Αυτοκρατορία― ανάμεσα στο Συνέδριο της Βιέννης του 1815 και τις επαναστάσεις του 1848.

Είναι η εποχή της Παλινόρθωσης και της αυταρχικής πολιτικής του Metternich. Συγκεκριμένα, είναι η περίοδος κατά την οποία η φιλελεύθερη και πολιτική δράση περιορίζεται με λογοκρισία, εξόντωση και επιτήρηση.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες το κυρίαρχο αστικό σύστημα καλλιεργεί κι εμπεδώνει ιδεολογικά τον ιδιωτικό κόσμο ―το σπίτι, την οικογένεια, την εργασία, τη μικρή αστική κοινότητα― ως κατεξοχήν χώρο τάξης και ασφάλειας.

Το Biedermeier μπορεί έτσι να ερμηνευτεί ως μια ιστορική μορφή απόσυρσης και απομόνωσης σ` ένα απόλυτα προσωπικό θερμοκήπιο.

Το άτομο στρέφεται προς τον κόσμο που μπορεί να ελέγξει.

Η “λογική” αυτή θα μπορούσε να συμπυκνωθεί σχηματικά στη φράση: Μείνε στο σπίτι και θα είσαι ασφαλής.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία το παραμύθι του Franz Grillparzer «Der Traum, ein Leben» (στ` αγγλικά, A Dream Is Life: Dramatic Fantasy in Four Acts), ένα βιβλίο του 1834.

Αν και ο Grillparzer κάθε άλλο παρά επαναστάτης ήταν, εντούτοις στο έργο του αναδεικνύει ένα ζήτημα που παραμένει ανοιχτό: η ιδιωτική σφαίρα δεν οδηγεί σε πολιτική χειραφέτηση.

Η αναλογία του 19ου με τον 21ο αιώνα δεν σημαίνει ότι οι δύο εποχές είναι ιστορικά ταυτόσημες. Στον 19ο αιώνα η απομάκρυνση από την πολιτική ζωή συνδεόταν άμεσα με την κρατική καταστολή, την εξόντωση και τη λογοκρισία.

Σήμερα υπό καθεστώς “ελευθερίας ανάπηρης” (κατά το γνωστό στίχο του ποιητή), η κοινωνική ζωή χαρακτηρίζεται από εξατομίκευση, ψηφιακή διαμεσολάβηση και κατακερματισμό της κοινής εμπειρίας.

Στην εποχή μας, η αστική εξουσία καθιστά ολοένα δυσχερέστερη την οργάνωση και τη μετατροπή της κοινής εμπειρίας σε συλλογική πολιτική δύναμη.

Με άλλα λόγια, περιστέλλεται το πεδίο μέσω επιβολής διαδικαστικών προϋποθέσεων, εξαιρέσεων και περιορισμών, όπως συμβαίνει στις ευρωπαϊκές νομοθεσίες, λόγου χάρη, για την απεργία ή την επιτήρηση κλπ.

Ωστόσο, ο περιορισμός της συλλογικής δράσης δεν εξαντλείται στην καταστολή ούτε στους θεσμικούς και νομικούς φραγμούς που τίθενται από το αστικό κράτος και τους πολιτικούς, πολιτισμικούς και οικονομικούς του εκπροσώπους.

Για να καταστεί αποτελεσματικός, χρειάζεται ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών και ιδεολογικών μηχανισμών, το οποίο διαμορφώνει αντιλήψεις, συμπεριφορές στάσεις και τάσεις: από την εκπαίδευση και τα μέσα ενημέρωσης μέχρι τον πολιτισμό, την πολιτική ρητορική και τις καθημερινές πρακτικές.

Μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς δεν απαγορεύεται απλώς η συλλογική δράση. Καλλιεργείται η επιφύλαξη απέναντί της, ο φόβος της σύγκρουσης, η αυτοαναφορικότητα, ο ατομοκεντρισμός, ο κομφορμισμός, η ιδιοτέλεια, η δυσπιστία προς τον ταξικό αγώνα και η πεποίθηση ότι η ασφάλεια βρίσκεται στην ατομική αποστασιοποίηση.

Η αστική εξουσία, επομένως, δεν χρειάζεται πάντοτε να επιβάλλει τη σιωπή. Αρκεί να διαμορφώσει τους όρους μέσα στους οποίους οι ίδιοι οι άνθρωποι θα προτιμούν να μη μιλήσουν, να μην οργανωθούν.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο, όπου ο εξωτερικός καταναγκασμός μετασχηματίζεται σε εσωτερικευμένη κοινωνική στάση και η επιβολή σε αυτοπειθάρχηση, αποκτά το εννοιολογικό της περιεχόμενο αυτό που αποκαλώ δημοφοβία.

Ως όρος απαντάται ήδη στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία των γνωστικών πεδίων ψυχολογίας και ψυχιατρικής.

Εν προκειμένω δεν αφορά στον φόβο ενός ατόμου που κατακλύζεται από έντονο άγχος σε κλειστά μέρη ή ανοιχτούς χώρους με πολύ κόσμο.

Αντίθετα, εννοιολογώ την δημοφοβία ως μια κοινωνική και πολιτική λογική δυσπιστίας που παράγεται και αναπαράγεται στο πλαίσιο των καπιταλιστικών σχέσεων και των θεσμών του αστικού κράτους, ώστε να καθίσταται απειλητική ή/και αποτρεπτική κάθε διαδικασία που μπορεί να οδηγήσει από τη συλλογική κοινωνική εμπειρία στη συγκρότηση ταξικής συνείδησης, συλλογικής οργάνωσης και ταξικής πάλης.

Στο πλαίσιο αυτό η ανεργία ως προσωπική αποτυχία, η ανασφάλεια ως ατομική αδυναμία, η κοινωνική απομόνωση ως προσωπική επιλογή.

Όταν οι επιμέρους εμπειρίες δεν αναγνωρίζονται ως κοινή κοινωνική συνθήκη, τότε δυσκολεύεται και η μετάβαση από την ατομική δυσαρέσκεια ή οργή στην ταξική συνείδηση και από την ταξική συνείδηση στην οργάνωση και την ταξική πάλη.

Εδώ βρίσκεται και ο βαθύτερος μηχανισμός που συνδέει, αναλογικά, το Biedermeier με τη σύγχρονη εποχή: η κοινωνική ανασφάλεια ιδιωτικοποιείται.

Στο Biedermeier ο μικρόκοσμος της ασφάλειας ήταν κυρίως το σπίτι και η οικογένεια. Σήμερα μπορεί να είναι ο εξατομικευμένος ψηφιακός χώρος, η προσωποποιημένη πληροφορία, η καταναλωτική επιλογή ή ένα κοινωνικό περιβάλλον απαλλαγμένο από τη σύγκρουση.

Η σύγχρονη εκδοχή του παλιού προτάγματος δεν χρειάζεται, επομένως, να είναι κυριολεκτικά «μείνε στο σπίτι». Μπορεί να είναι: μείνε στον δικό σου κόσμο, διαχειρίσου μόνος σου την ανασφάλεια και μην οργανωθείς μαζί με τους άλλους.

Αυτό που αναδεικνύεται, τελικά, δεν είναι απλώς μια δημοφοβική στάση αλλά μια ευρύτερη κουλτούρα της δημοφοβίας: μια κοινωνική διαδικασία μέσα από την οποία η συλλογικότητα εμφανίζεται ως κίνδυνος, η πολιτική οργάνωση ως σύγκρουση και η ιδιωτική απομόνωση ως ασφάλεια.

Δεν χρειάζεται να εμποδιστεί κάθε επικοινωνία. Αρκεί οι άνθρωποι να παραμένουν διαχωρισμένοι ως προς την κοινωνική τους εμπειρία, ώστε να μην αναγνωρίσουν την κοινότητα των συμφερόντων τους.

(Λιθογραφία του Ralph Steadman, The Danger of Perspective)

Κώστας Γουλιάμος fb

Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.

Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).

Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)