Κώστας Γουλιάμος: Περί φαυλότητας

Κώστας Γουλιάμος 

Περί Φαυλότητας

Η αστική τάξη και οι πολιτικοί και πολιτισμικοί της εκπρόσωποι στερούνται της ιστορικής αυτοσυνειδησίας που θα τους επέτρεπε να διαγνώσουν τη νομοτελειακή σήψη του οικοδομήματός τους. Εγκλωβισμένοι στον φενακισμό της αλλοτριωμένης τους συνείδησης, εκλαμβάνουν την παρακμή και τη φαυλότητα είτε ως περιστασιακό ή διαχειριστικό είτε ως ατομικό φαινόμενο, αδυνατώντας να συλλάβουν την ιστορική εξάντληση ή, άλλως, το τέλος της εποχής του συστήματος που εκπροσωπούν.

Στα “Ελεγεία” ο Θέογνις ο Μεγαρεύς αναφερόταν στον “φαύλο άνθρωπο” (κακὸν ἄνδρα): «εἰκὸς τὸν κακὸν ἄνδρα κακῶς τὰ δίκαια νομίζειν,/μηδεμίαν κατόπισθ’ ἁζόμενον νέμεσιν» (Είναι φυσικό ο φαύλος άνθρωπος να έχει για το δίκαιο γνώμη στρεβλή/ αφού δεν νιώθει μέσα του κανένα δέος για τη Νέμεση που ακολουθεί»— -απόδοση: Γιάννης Δάλλας).

Ωστόσο, η φαυλότητα —θα μπορούσε να ισχυριστεί ο Βάρναλης—-, είναι η ιδεολογική τύφλωση μιας τάξης που, ενώ βλέπει το σύστημα να παρακμάζει ή/και να βρίσκεται σε σήψη, επιλέγει να «νομίζει κακώς» ότι μπορεί να επιβιώσει μέσα στον κυνισμό, την ιστορική αναθεώρηση, τη σιωπή και τον εκφασισμό που εκτρέφει τα εγκλήματα πολέμου. Εξάλλου, στον καπιταλισμό, η φαυλότητα δεν είναι η παραβίαση των κανόνων, αλλά το γεγονός ότι οι ίδιοι οι κανόνες είναι δομημένοι για να υπηρετούν το σύστημα.

Για τον Κώστα Βάρναλη, η ερμηνεία της “φαυλότητας” δεν αποτελεί ζήτημα μεταφυσικής ούτε ατομικής παθολογίας, αλλά μια βαθιά κοινωνική και ταξική διαδικασία. Για τούτο και στο δοκίμιό του “Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική”, απογυμνώνει την αστική κριτική, η οποία επιμένει να αναζητά τα αίτια της ανθρώπινης διαγωγής στο “πνεύμα” ή στον “χαρακτήρα”, αγνοώντας επιδεικτικά την υλική βάση. Αυτή η αστική οπτική λειτουργεί ως μια σύγχρονη “τραγική πλάνη”: παρουσιάζει τη διαφθορά, λογουχάρη, ως προσωπικό ή ατομικό ελάττωμα για να συσκοτίσει το γεγονός ότι αυτή αποτελεί νομοτελειακό παράγωγο του καπιταλιστικού συστήματος.

Εν προκειμένω, η θέση του Μαρξ στην «Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» (Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 1978) αποκτά την πλήρη σημασία της: “Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το είναι τους, αλλά, αντίθετα, το κοινωνικό τους είναι που καθορίζει τη συνείδησή τους”.

Η φαυλότητα των σύγχρονων προσώπων της ιστορίας δεν είναι παρά επιλογή προσαρμογής στις ανάγκες και τους στόχους της δικτατορίας του κεφαλαίου. Ο καπιταλισμός, βασισμένος στην εκμετάλλευση και το κέρδος, επιβάλλει μια στρεβλή ηθική.

Η ρήση του Θέογνι «εἰκὸς τὸν κακὸν ἄνδρα κακῶς τὰ δίκαια νομίζειν», αποκτά πλέον περιεχόμενο σε μια εποχή στρεβλής ηθικής, αφού η φαυλότητα του καπιταλισμού βαφτίζει “δίκαιο” ό, τι εξυπηρετεί τη συσσώρευση κεφαλαίου.

Αυτή η στρέβλωση, που στον Σοφοκλή παίρνει τη μορφή της οδυνηρής άγνοιας του Οιδίποδα, στον Μαρξ και στον Βάρναλη αποκαλύπτεται ως ιδεολογικό εργαλείο.

Η σύνδεση του Θέογνι με την τραγική ποίηση και ειδικότερα με τον Σοφοκλή αναδεικνύει το πέρασμα από την ηθική διαπίστωση στην οντολογική τραγωδία. Στον δε «Οἰδίποδα Τύραννο», η ρήση του Θέογνι αποκτά μια συγκλονιστικά δραματική διάσταση. Ο Οιδίπους, παρά την αρχική του αγαθή πρόθεση να σώσει την πόλη, εγκλωβίζεται σε μια “στρεβλή” πραγματικότητα, όπου η άγνοια των υλικών συνθηκών της ύπαρξής του (η άγνοια της καταγωγής του) τον οδηγεί στην ύβρη.

Όπως ο κακός άνδρας του Θέογνι δεν φοβάται τη Νέμεση επειδή δεν την αναγνωρίζει, έτσι και ο Οιδίπους διολισθαίνει στην τυραννική αυθαιρεσία, θεωρώντας πως το δικό του δίκαιο είναι το απόλυτο, μέχρι να αποκαλυφθεί η Νέμεση ως η αντικειμενική αλήθεια που συνθλίβει την υποκειμενική του βεβαιότητα.
Αυτή η “στρέβλωση” της συνείδησης στον Σοφοκλή μετατρέπεται σε μελέτη της ανθρώπινης πλάνης απέναντι στους νόμους της ανάγκης.

Ο Οιδίπους γίνεται το σύμβολο του δρώντος υποκειμένου που, ενώ νομίζει ότι καθορίζει την ιστορία με τη βούλησή του, στην πραγματικότητα άγεται και φέρεται από δυνάμεις (στην τραγωδία το πεπρωμένο, στον καπιταλισμό οι οικονομικοί νόμοι) που δεν μπορεί να ελέγξει όσο παραμένει αλλοτριωμένο.

Η φαυλότητα δεν είναι λοιπόν μια τυχαία επιλογή, αλλά η αναπόφευκτη κατάληξη της σύγκρουσης ανάμεσα στην ατομική συνείδηση και την αντικειμενική πραγματικότητα, όταν η πρώτη αδυνατεί να συλλάβει τους όρους που τη διαμορφώνουν.

Εάν ο θεογνιδικός "κακός ανήρ" ενσαρκώνει την αμείλικτη ύβρη, ο σύγχρονος φαύλος υποπίπτει σε μια πλάνη σοφόκλειας κλίμακας: οχυρωμένος στην αυταπάτη της ισχύος του, αδυνατεί να συλλάβει ότι η ιστορική νομοτέλεια τον έχει ήδη προγράψει, καθιστώντας τον ένα αναλώσιμο ίζημα μιας πορείας που τον υπερβαίνει.

Συνολικά, η διαδρομή από τον ηθικό στοχασμό του Θέογνι και την τραγική σύγκρουση του Σοφοκλή μέχρι τη θέση του Μαρξ και την κριτική του Βάρναλη, καταδεικνύει ότι η φαυλότητα δεν είναι ένα αχρονικό ή/και ανιστορικό γνώρισμα.

Η συστηματική αναγωγή της κοινωνικής-πολιτισμικής σήψης και της πολιτικης φαυλότητας σε πεδίο ατομικής ευθύνης δεν είναι παρά η φενάκη της αστικής σκέψης: μια απέλπιδα απόπειρα να συγκαλυφθεί το γεγονός ότι η φαυλότητα αποτελεί σύμφυτο παράγωγο της δομής του καπιταλισμού.

------------------------------------

Σοφοκλής --Οἰδίπους Τύραννος
--απόδοση Κ. Μύρης--

{….εἰ δέ τις ὑπέροπτα χερ σὶν ἢ λόγῳ πορεύεται,
Δίκας ἀφόβητος, οὐδὲ δαιμόνων ἕδη σέβων,
κακά νιν ἕλοιτο μοῖρα,
δυσπότμου χάριν χλιδᾶς,
εἰ μὴ τὸ κέρδος κερδανεῖ δικαίως
καὶ τῶν ἀσέπτων ἔρξεται,
ἢ τῶν ἀθίκτων ἕξεται ματᾴζων.
τίς ἔτι ποτ᾽ ἐν τοῖσδ᾽ ἀνὴρ βέλη θεῶν
ἔρξεται ψυχᾶς ἀμύνων; εἰ γὰρ αἱ τοιαίδε πράξεις τίμιαι,
τί δεῖ με χορεύειν;….}
(Αν κάποιος πράττοντας και λέγοντας
πορεύεται τον υπερόπτη δρόμο,
όποιος τη Δίκη δε φοβάται
κι όποιος δε σέβεται τα ιερά τεμένη των θεών,
ας λάβει μοίρα δεινή
για την ανόσια χλιδή της έπαρσής του.
Αν κερδίζει παράνομα κέρδη
κι αν δεν ξορκίζει την ασέβεια
κι αν βεβηλώνει μανιακός τ᾽ ανέγγιχτα,
πώς θα το καυχηθεί πως θα γλιτώσει
την ψυχή απ᾽ των θεών τα βέλη;
Αν είναι να τιμούν ανόσιες πράξεις,)

{Untitled-Two Faces- by Rabindranath Tagore}

ΕΕταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors SocietyΈΈνωση Μεσσήνιων ΣυγγραφέωνΕΕταιρία Λογοτεχνών ΘεσσαλονίκηςCCouncil of EuropeUUNESCOUUnited Nations

*

Κώστας Γουλιάμος fb

*

Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.

Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).

Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)

Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας

Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.

2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο

*

Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.

Τον Δεκ. 2023 Το International Research Institute for Economics and Management (IRIEM) θέσπισε ετήσιο «Βραβείου Κ. Γουλιάμου για Διδακτορικό Ερευνητή»

Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο

_______

_______