Κώστας Γουλιάμος
Όταν η ποιητική μεταλλάσεται σε οικονομία θορύβου & ορατότητας
Ο σύγχρονος πληθωρισμός ποιητικού λόγου συγκροτείται ως ένα πεδίο συμβολικής οικονομίας, εντός του οποίου η διάκριση του Marx μεταξύ αξίας χρήσης και ανταλλακτικής αξίας αποκτά καθοριστική ερμηνευτική σημασία. Η ποιητική δημιουργία υπάγεται ολοένα και περισσότερο σε μηχανισμούς υλικής και άυλης αξιοποίησης, ενώ, στο πλαίσιο της "πολιτισμικής βιομηχανίας" των Adorno και Horkheimer, ενσωματώνεται σε διαδικασίες τυποποίησης, κυκλοφορίας και κατανάλωσης.
Έτσι η ποίηση αντί να λειτουργεί ως πεδίο κριτικής συνείδησης και αισθητικής ρήξης, ενσωματώνεται στους μηχανισμούς της αγοράς και, τελικά, υποβαθμίζεται σε προϊόν συμβολικής κατανάλωσης. Στο πλαίσιο αυτό, οι πρακτικές των δημοσίων σχέσεων και της αγοραλογίας (marketing) δεν περιορίζονται στη διανομή, αλλά επεκτείνονται στον ίδιο τον πυρήνα της ποιητικής δημιουργίας.
Η πληθωριστική έκδοση συλλογών και αφιερωμάτων ή τόμων —συχνά με αφορμές ελάσσονος σημασίας— αντανακλά μια λογική υπερπαραγωγής, όπου η ποσότητα υπερισχύει της ποιότητας. Πραγματικά, ο πληθωρισμός έκδοσης αντανακλά μια συνθήκη υπερπαραγωγής, όπου η αισθητική αξία υποσκελίζεται από μηχανισμούς θορύβου, ορατότητας και επικοινωνιακής απόδοσης.
Στο επίπεδο της συμβολικής δομής του πεδίου, ο Pierre Bourdieu έχει αναδείξει το γεγονός ότι η λογοτεχνική αξία δεν είναι ουδέτερη, αλλά προϊόν σχέσεων δύναμης και κατανομής διαφορετικών μορφών κεφαλαίου. Έτσι, οι συλλογές ή/και τα αφιερώματα, μετατρέπονται σε μηχανισμούς πιστοποίησης συμβολικού κεφαλαίου, όπου η συμμετοχή λειτουργεί ως δείκτης θορύβου, (αυτο)προβολής και ορατότητας μέσα στο πεδίο αλληλοεπικάλυψης των δικτύων εκδοτικής και επικοινωνιακής ισχύος.
Ταυτόχρονα, ο πληθωρισμός των ποιητικών βραβείων συνιστά ιδιαίτερη εκδήλωση εκχυδαϊσμού του εν λόγω πεδίου, καθότι μετατρέπεται η διάκριση σε εργαλείο επικοινωνιακής στρατηγικής κρινόντων και κρινομένων. Πολύ περισσότερο όταν οι κρίνοντες χρησιμοποιούν τη συμμετοχή τους ως κριτήριο επαγγελματικής προαγωγής. Συνολικά, το βραβείο παύει να λειτουργεί ως σπάνια μορφή συμβολικής αναγνώρισης και ενσωματώνεται σε μια οικονομία βιογραφικής συσσώρευσης, όπου η αξία του μετριέται από την ανταλλακτική του χρησιμότητα στο πεδίο της προβολής (θορύβου, ορατότητας κ.ο.κ)
Υπό αυτό το πρίσμα και η πρόσληψη της ανάγνωσης -σε ένα πλήρως εμπορευματοποιημένο περιβάλλον- μετασχηματίζεται ριζικά. Όπως έχει δείξει ο Roger Chartier, η ανάγνωση αποτελεί ιστορικά προσδιορισμένη πρακτική, εξαρτημένη από τις υλικές μορφές κυκλοφορίας των κειμένων. Στη σύγχρονη συνθήκη, η ψηφιακή μεσολάβηση και η λογική της αγοράς μετατρέπουν την ανάγνωση σε μονάδα αποσπασματικής κατανάλωσης, όπου το ποιητικό έργο διασπάται σε στιγμιαία σημεία αναγνωρισιμότητας.
Εν προκειμένω, η ανάλυση του Benjamin για τη μηχανική αναπαραγωγιμότητα καθίσταται κρίσιμη: η πολλαπλή, απεριόριστη αναπαραγωγή ποιητικών αποσπασμάτων στο ψηφιακό περιβάλλον αποδυναμώνει την "αύρα" του έργου, μετατοπίζοντας το από την εμπειρία της ενιαίας πρόσληψης στην κυκλοφορία αποσπασματικών σημείων. Παράλληλα, με όρους Baudrillard, η ποίηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε σύστημα σημείων χωρίς αναφορά, όπου η αξία της καθορίζεται από τη δυνατότητα κυκλοφορίας της ως σημειολογικού προϊόντος. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανάγνωση παύει να είναι διαδικασία εμβάθυνσης και μετατρέπεται σε λειτουργία ταχείας κατανάλωσης, ενταγμένη σε αλγοριθμικά συστήματα ορατότητας που ευνοούν το άμεσο και το εύληπτο.
Εν πάση περιπτώσει, η ποιητική συλλογή ως ενιαίο έργο υποχωρεί υπέρ της αποσπασματικής πρόσληψης, ενώ η κριτική διάσταση της ανάγνωσης εξασθενεί. Τελικά, ο πληθωρισμός της παραγωγής συλλογών και των μηχανισμών αναγνώρισης υποδηλοί κατίσχυση των όρων κυριαρχίας του αγοραλογικου (marketing) πεδίου διαμεσολάβησης. Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή πολιτισμικής αλλοτρίωσης: έργα και ποιητές με ουσία "χάνονται" μέσα στην υπερπροσφορά και τον θόρυβο της αγοράς, ενώ η ποιητική πράξη αποσυνδέεται από τις κοινωνικές, μορφολογικές και αισθητικές της ρηγματώσεις.
Συμπερασματικά θα έλεγα πως η αλματώδης ανάπτυξη των ψηφιακών τεχνολογιών και των μέσων μαζικής επικοινωνίας έχει επιφέρει ριζικές μεταβολές στον τρόπο παραγωγής, διακίνησης και πρόσληψης της σύγχρονης ποιητικής δημιουργίας. Ειδικότερα στο πεδίο της ποίησης συγκροτείται σήμερα μια "δημόσια ποιητική εικόνα", η οποία τροφοδοτείται από τη δυναμική των ΜΜΕ, των ψηφιακών ιστότοπων και των δικτύων προβολής.
Η νέα αυτή συνθήκη χαρακτηρίζεται από έντονη αμεσότητα, παροδικότητα και αστάθεια. Ποιητικά γεγονότα, συλλογικές εκδόσεις ή μεμονωμένες ποιητικές παρουσίες μπορούν να αναδειχθούν αιφνίδια στο προσκήνιο της δημόσιας σφαίρας, για να υποχωρήσουν εξίσου γρήγορα στην αφάνεια, χωρίς να εντάσσονται σε μια μακροχρόνια διαδικασία κριτικής αξιολόγησης. Η χρονικότητα της ποιητικής απήχησης προσομοιάζει έτσι με τους ρυθμούς της επικαιρότητας, όπου η διάρκεια αντικαθίσταται από τον στιγμιαίο θόρυβο και τη στιγμιαία ορατότητα.
Στο πλαίσιο αυτό, ο πληθωρισμός της ποιητικής παραγωγής δεν αποτελεί απλώς ποσοτική αύξηση των εκδοτικών εγχειρημάτων, αλλά δομική μετατόπιση του ίδιου του καθεστώτος κυκλοφορίας του ποιητικού λόγου. Η αγοραλογική προβολή συλλογών και ποιητών, συχνά συγκυριακή και επικοινωνιακά κατασκευασμένη, εντάσσεται στη "λογική" της άμεσης προβολής.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η ποιητική δημιουργία αποσυνδέεται ολοένα και περισσότερο από τη διαδικασία ιστορικής εδραίωσης που χαρακτήριζε παλαιότερες μορφές λογοτεχνικής παραγωγής. Συνεπώς αναδύεται ένα ρευστό και διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο θορύβου και ορατότητας, όπου η ποιητική αξία ταυτίζεται συχνά με την επικοινωνιακή της ένταση και όχι με τη διαχρονική της σημασία. Συνολικά, η σύγχρονη ποιητική συνθήκη προσδιορίζεται από μια έντονη ασυμμετρία μεταξύ υπερπαραγωγής και ελλιπούς κριτικής επεξεργασίας. Το αποτέλεσμα δεν είναι η διεύρυνση της ποιητικής εμπειρίας, αλλά η διάχυσή της μέσα σε ένα περιβάλλον ταχύτητας, προσωρινότητας και συνεχούς ανακύκλωσης αναχρονιστικών πτυχών μορφής και περιεχομένου.
(Έργο του Γιάννη Σπυρόπουλου: Πρόλογος Δ, 1964)
Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society Ένωση Μεσσήνιων Συγγραφέων Εταιρία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης #poetrychallenge
*
*
Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.
Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).
Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)
Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας
Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.
2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο
*
Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.
Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο
_______
* * *
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.