Ελένη Μηλιαρονικολάκη: Ο πολιτισμός σε σκοτεινούς καιρούς

Ελένη Μηλιαρονικολάκη

(Μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και υπεύθυνη του Τμήματος Πολιτισμού της ΚΕ)

 *

Ο πολιτισμός σε σκοτεινούς καιρούς

Ο ρόλος του πολιτισμού στην πολεμική προετοιμασία δεν είναι ευκαταφρόνητος, αν πάρουμε υπόψη ότι και ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Ελλάδα τον μνημόνευσε ως έναν από τους πέντε άξονες του «Στρατηγικού Διαλόγου» Ελλάδας - ΗΠΑ.

Το 2018, που η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ υπέγραψε αυτήν τη συμφωνία, είχε εκτιμηθεί ότι το σκέλος της για τον πολιτισμό αφορά τη βελτίωση της αρνητικής εικόνας των ΗΠΑ στη χώρα μας. Από τότε κύλισε πολύ νερό στο αυλάκι, γεγονός που μας επιτρέπει σήμερα να προσεγγίσουμε πιο σφαιρικά ορισμένες πλευρές από τη σχέση του πολιτισμού με τις ιμπεριαλιστικές στοχεύσεις και συμμαχίες, και ειδικότερα τη συμμαχία Ελλάδας - ΗΠΑ - ΝΑΤΟ.

Πολιτική Αγωγή πολέμου

Καθόλου συμπτωματικά, τούτη την περίοδο με αφορμή τα 250 χρόνια από την κήρυξη της αμερικανικής ανεξαρτησίας ξετυλίγεται μια καμπάνια που παρουσιάζει τις ΗΠΑ ούτε λίγο ούτε πολύ ως περιούσιο κληρονόμο και συνεχιστή των αρχαιοελληνικών δημοκρατικών ιδεωδών, με αποστολή την υπεράσπιση του «ελεύθερου κόσμου» στα πέρατα της Γης.

Ένα αφήγημα που παρότι έχει ξεφτίσει, δεν έχει εγκαταλειφθεί. Δεν είναι τυχαία η επιλογή του διεθνώς πιο συμβολικού για τη γέννηση της Δημοκρατίας αρχαιολογικού χώρου, της Πνύκας, ως το καταλληλότερο σκηνικό για να εκφωνήσει ο Ρούμπιο την ομιλία του, μια ομιλία από την οποία αν αφαιρεθούν η άφθονη φιλολογία, η κολακεία και η πλήρης αποϊστορικοποίηση, μένει νέτη - σκέτη και στεγνή η προτροπή: Εν ονόματι των αρχαίων προγόνων σας, πάτε να σκοτωθείτε για να μη χάσει η Αμερική την πρωτοκαθεδρία!

Προφανώς είναι μια ατυχής προσπάθεια να συγκινηθεί το «τρυφηλό», «μαθημένο στις απολαύσεις και στην εύκολη ζωή» 70% της νεολαίας μας, που σε πρόσφατη δημοσκόπηση απάντησε ότι δεν θέλει να πολεμήσει για τους συμμάχους.

Φαίνεται πως δύσκολα θα αξιωθούμε «να γίνουμε Ισραήλ», με τον λαό στο χακί, ανθεκτικό, λιτοδίαιτο και εμποτισμένο με την κουλτούρα των φέρετρων.

Ακριβώς δηλαδή όπως μας ονειρεύονται η αστική τάξη της χώρας και οι σύμμαχοί της, που παίρνουν μέτρα να μας μυήσουν από τα γεννοφάσκια μας στο πνεύμα της «νέας γεωπολιτικής εποχής», όπου ο κόσμος ξαναμοιράζεται και ο πόλεμος καλοκάθεται, ποιος ξέρει για πόσο.

Δεν είναι λίγες στις μέρες μας οι πολιτιστικές - επιμορφωτικές πρωτοβουλίες που αναπτύσσουν οι ΗΠΑ και άλλα πολιτιστικά κέντρα (με πρώτα τα στενά διασυνδεδεμένα με τις ΗΠΑ εφοπλιστικά πολιτιστικά ιδρύματα, όπως το Κέντρο Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος) γύρω από τη θελκτική για τους περισσότερους ανθρώπους έννοια της «δημοκρατίας».

Μια δημοκρατία που παρουσιάζεται αφηρημένα, υπεράνω κοινωνικών τάξεων και σχέσεων παραγωγής, ως αδιαφιλονίκητο τεκμήριο υπεροχής της «Δύσης» απέναντι σε κάθε είδους «ολοκληρωτισμό».

Μέσα από αυτό το πρίσμα - που τροφοδοτεί τον αντικομμουνισμό και στον χώρο της Τέχνης - προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα ότι η υπεράσπιση αυτής της δημοκρατίας παρουσιάζεται ως συλλογικό καθήκον και ατομική ευθύνη του καθενός.

Σίγουρα δεν είναι καινούργια η προσπάθεια να εξιδανικευτεί η αστική δημοκρατία, η κύρια πολιτική μορφή με την οποία ασκείται αλλά και νομιμοποιείται η κυριαρχία της αστικής τάξης πάνω στην εργατική και στα άλλα λαϊκά στρώματα.

Καινούργια είναι η εντατικότητα και προπαντός η ξεδιαντροπιά της προπαγάνδας, που καλεί τον εργαζόμενο λαό να εκπαιδευτεί όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και ιδεολογικά - πολιτικά για να υπερασπιστεί την εχθρική προς τον ίδιο «δημοκρατία» ως ένα από τα ζωτικότερα πεδία «προετοιμασίας της κοινωνίας για κρίση», που δεν είναι μόνο ο πόλεμος.

Είναι όλα όσα μπορεί να τον συνοδέψουν, με πρώτη την πιθανότητα λαϊκής εξέγερσης.

Μια ιδέα που έρχεται και επανέρχεται στα χαρτιά και στα φιρμάνια των ιμπεριαλιστικών οργανισμών, ανατριχιαστική και εφιαλτική όσο και η τρομοκρατία, καθώς απ' όλες τις έγνοιες και τους καημούς αυτός είναι ο μεγαλύτερος για την εξουσία του κέρδους και της εκμετάλλευσης.

Η δυσπιστία απέναντι στους αστικούς θεσμούς, η κοινωνική πόλωση, η αμφισβήτηση της διακυβέρνησης είναι ορισμένες από τις «απειλές» που καλείται να αποσοβήσει η ενεργητική συμμετοχή των πολιτών, θωρακίζοντας την «κοινωνική συνοχή», τη «δημοκρατική ανθεκτικότητα», την «άμυνα και ασφάλεια».

Πόλεμος και πολιτιστική διπλωματία

Εντυπωσιακά για τον ρόλο του πολιτισμού στην πολεμική προετοιμασία είναι τα συμπεράσματα στα οποία μπορεί να οδηγηθεί κανείς παρατηρώντας τον χάρτη των κρατών με τα οποία η Ελλάδα το τελευταίο δίχρονο σύναψε, ανανέωσε ή πρόκειται άμεσα να επικαιροποιήσει πολιτιστικές συμφωνίες.

Τα κράτη αυτά - μαζί με τις ΗΠΑ, η ανανέωση της πολιτιστικής συμφωνίας με τις οποίες έγινε τον Οκτώβρη 2026, στο πλαίσιο του 6ο γύρου του «Στρατηγικού Διαλόγου» - είναι τα ακόλουθα:

α) Στην Ανατολική Μεσόγειο τα άλλα δύο μέλη του ιμπεριαλιστικού άξονα Ελλάδας - Κύπρου - Ισραήλ, δηλαδή το Ισραήλ, από κοντά και το Πατριαρχείο της Ιερουσαλήμ (Σεπτέμβρης 2026), και η Κύπρος (Αύγουστος 2024).

β) Στα Βαλκάνια είναι η Αλβανία μαζί με τη Βόρεια Μακεδονία (Οκτώβρης 2026 για Πρέσπες και έπεται συνέχεια), η Ρουμανία (2025, εκκίνηση συνομιλιών για επικαιροποίηση πολύ παλιότερης συμφωνίας), η Βουλγαρία (Οκτώβρης 2026) και η Σερβία (Οκτώβρης 2026), οι χώρες δηλαδή μέσα από τις οποίες σχεδιάζεται να περάσει ο Κάθετος Διάδρομος για το αμερικανικό LNG (η Aλβανία αποχώρησε πρόσφατα από τη συμμετοχή της στη διέλευση του αγωγού)¹.

Γίνεται έτσι φανερό ότι ο πολιτισμός είναι απαραίτητο εργαλείο στην προσπάθεια της αστικής τάξης να αναβαθμιστεί οικονομικά και γεωπολιτικά στον παγκόσμιο καταμερισμό, αναλαμβάνοντας να καλλιεργήσει σχέσεις εμπιστοσύνης απαραίτητες για να προωθηθούν συμφέρουσες συμμαχίες.

Σ’ αυτό το πνεύμα οι πολιτιστικές συμφωνίες, και πολύ περισσότερο η επιστροφή κλεμμένων αρχαιολογικών θησαυρών, δεν είναι αθώες και πρόσφορες για πανηγυρισμούς.

Άλλωστε, τα κράτη που έκαναν πρώτα επιστροφή αρχαιοτήτων στην Ελλάδα - ελάχιστων μπροστά στον όγκο που κατέχουν - είναι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, αυτά δηλαδή που πριν απ' όλα έχουν συμφέρον να εξαγνιστούν για τις αιματηρές επεμβάσεις τους.

Με άλλα λόγια, οι πολιτιστικές σχέσεις είναι βασικός παράγοντας για να γίνουν κοινωνικά αποδεκτές και ιστορικά δικαιολογημένες οι οικονομικές, ενεργειακές, ιμπεριαλιστικές συμμαχίες και συναλλαγές.

Ο πολιτισμός στην πολεμική οικονομία

Εύλογα θα αναρωτηθεί κάποιος γιατί οι ΗΠΑ δείχνουν τόσο μεγάλο ενδιαφέρον για την καταπολέμηση της αρχαιοκαπηλίας.

Ένας από τους σοβαρότερους λόγους είναι η εξυγίανση της αγοράς Τέχνης, η οποία έχει το πλεονέκτημα να είναι περισσότερο ανθεκτική στον πληθωρισμό και στις οικονομικές κρίσεις, σημειώνοντας παράλληλα εντυπωσιακή ταχύτητα ανάκαμψης.

Οι ΗΠΑ αποτελούν τη χώρα που υποδέχεται το μεγαλύτερο μέρος των αρχαιοτήτων και γενικότερα έργων Τέχνης, κατέχοντας το 46% στην αγορά Τέχνης, την ίδια στιγμή που η Κίνα κατέχει μόλις το 14%.

Στη φάση πολεμικών συγκρούσεων και πιθανότητας γενικευμένου πολέμου, όπου οι παράνομες ανασκαφές και το λαθρεμπόριο αρχαιοτήτων αναμφίβολα θα γιγαντωθούν, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία η διασφάλιση της φήμης μουσείων, γκαλερί, οίκων δημοπρασιών, γενικότερα η προστασία του κεφαλαίου στο επενδυτικό καταφύγιο της Τέχνης.

Μνημεία και καταστολή

Το ενδιαφέρον για την προστασία των μνημείων από την αρχαιοκαπηλία έχει όμως και μία ακόμα διάσταση, που η σημασία της αυξάνεται σε πολεμικούς καιρούς.

Είναι η εφαρμογή και ενίσχυση του δικτύου συγκέντρωσης και ανάλυσης πληροφοριών με πρόσχημα την καταπολέμηση της αρχαιοκαπηλίας, για τη διαφύλαξη της «εθνικής ασφάλειας» απέναντι στον «εχθρό λαό» σε μια ενδεχόμενη κοινωνική έκρηξη.

Η πτυχή αυτή έχει ισχυρή βάση για χώρους με έντονο ιστορικό ή θρησκευτικό συμβολισμό. Αποδεδειγμένα τα μνημεία συνδέονται συχνά με λαϊκές διαμαρτυρίες, επειδή συμβολίζουν την Ιστορία, την εξουσία, τους αγώνες, τις αξίες, τα ιδανικά, τη μνήμη ενός λαού.

Έχουν τη δύναμη να λειτουργήσουν πολλαπλασιαστικά για την ορμή και την αποφασιστικότητα ενός αγώνα, ακόμα και να συμβάλουν στην πυροδότηση ανατρεπτικών καταστάσεων.

Υπάρχουν διεθνώς πολύ χαρακτηριστικά ιστορικά και σύγχρονα παραδείγματα όπου η ασφάλεια μνημείων συνδέεται άμεσα με την πρόληψη και την καταστολή κοινωνικών αγώνων.

Θυμίζουμε ότι η αναγραφή στον χώρο μπροστά από το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη των ονομάτων των νεκρών στο έγκλημα των Τεμπών χρησιμοποιήθηκε ως πρόφαση για να απαγορευτούν οι συγκεντρώσεις μπροστά στη Βουλή.

Επίσης, το υπουργείο Πολιτισμού προχωρά σταδιακά σε ριζική αναβάθμιση των συστημάτων ασφαλείας της Ακρόπολης, εγκαθιστώντας ένα ολοκληρωμένο δίκτυο με πάνω από 150 υπερσύγχρονες κάμερες 24ωρης παρακολούθησης και συστήματα ανίχνευσης που καλύπτουν τυφλά σημεία, ώστε να αποτρέπονται όχι μόνο οι επίδοξοι αρχαιοκάπηλοι αλλά και ακτιβιστικές ενέργειες, όπως κρέμασμα πανό².

Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και οι πρόσφατες απαγορεύσεις και αυστηροί περιορισμοί στον φετινό εορτασμό του Πολυτεχνείου.

Η πρόσφατη πρόσληψη 300 «ειδικών φρουρών» στην ΕΛ.ΑΣ. για τη φύλαξη των μουσείων δεν μπορεί να θεωρηθεί ασύνδετη από αυτές τις εξελίξεις.

Τίποτα δεν προκύπτει τόσο καθαρά από την παραπάνω συνοπτική παρουσίαση των τομέων όπου επιδίδεται σήμερα η αστική πολιτιστική πολιτική, όσο η κρίσιμη επιρροή του πολιτισμού στην ανθρώπινη συνείδηση.

Πάνω σ' αυτό το θέμα συγκρούεται - κρυμμένη κάτω από τα μπιχλιμπίδια της αστικής «δημοκρατίας» - η τρομακτική, βάρβαρη, σάπια κουλτούρα του πολέμου και της εκμετάλλευσης με την κουλτούρα των πιο προωθημένων ιδανικών και του πιο επείγοντος αιτήματος της ανθρωπότητας για δίκιο, ελευθερία, καθολική ευημερία, αλληλεγγύη και φιλία των λαών.

Με τα υλικά αυτής της δεύτερης κουλτούρας χτίστηκαν τα πιο ωραία μνημεία. Ο απεργός καπνεργάτης τον Μάη του '36 στη Θεσσαλονίκη, ο αντάρτης του ΕΛΑΣ στο Περτούλι, οι 200 στον τοίχο της Καισαριανής, οι εξόριστοι στη Μακρόνησο, οι μαχητές του ΔΣΕ στη Φλώρινα, το κεφάλι του φοιτητή στο προαύλιο του Πολυτεχνείου και άλλα πολλά, ποτέ δεν θα γίνουν δικά τους, με όσες κάμερες, πομπούς, καλώδια κι αν τα περικυκλώσουν.

Τόσα και πολύ περισσότερα μνημεία θα χτιστούν για να υμνούν τη μεγάλη πάλη των τάξεων, που δεν παύει, ούτε γνωρίζει ανακωχές σε καιρούς πολέμου, με κορυφαίο το πιο λαμπρό, το πιο επιβλητικό, το πιο μεγάλο, το αγέρωχο μνημείο της Σοσιαλιστικής Επανάστασης του 21ου αιώνα.

Παραπομπές:

1. Πολιτιστικές συμφωνίες το ίδιο διάστημα έχει υπογράψει η Ελλάδα με την Κίνα και την Τουρκία, για ευνόητους λόγους (COSCO, συνεκμετάλλευση θαλάσσιων ζωνών).

2. https://www.kathimerini.gr/culture/561922768/akropoli-150-kameres-kai-control-room-neo-sygchrono-systima-asfaleias/, εφημερίδα «Καθημερινή» (23/6/2022): «Ας ελπίσουμε ότι το νέο σύστημα φύλαξης θα λειτουργήσει και αποτρεπτικά σε όσους σκεφτούν να εκμεταλλευτούν την οικουμενικότητα της Ακρόπολης για να περάσουν τα πολιτικά ή τα οπαδικά τους συνθήματα».

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 14-15/11/2026