Γιώργος Ζελιλίδης: «Υγειονομική Υπηρεσία του ΔΣΕ» - Εφόδιο γνώσης, ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και παραδειγματισμού για τις σημερινές γενιές (Σύγχρονη Εποχή - VIDEO)

Παρουσιάστηκε η έκδοση η «Υγειονομική Υπηρεσία του ΔΣΕ» - Εφόδιο γνώσης, ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και παραδειγματισμού για τις σημερινές γενιές (VIDEO)

Τρίτη 10/11/2026 - 10:17

Πλήθος κόσμου έδωσε το «παρών» το απόγευμα του Σαββάτου στο βιβλιοπωλείο της «Σύγχρονης Εποχής» στην Αθήνα, όπου παρουσιάστηκε η έκδοση «Υγειονομική Υπηρεσία του ΔΣΕ» του Γ. Ζελιλίδη.

Ανθρωποι κάθε ηλικίας και ιδιαίτερα υγειονομικοί γέμισαν το βιβλιοπωλείο, τόσο τον εσωτερικό χώρο που πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση παρουσίασης όσο και τον εξωτερικό όπου προβαλλόταν σε οθόνη.

Την εκδήλωση συνδιοργάνωσαν η «Σύγχρονη Εποχή» και η ΤΟ Υγείας - Πρόνοιας της ΚΟ Αττικής του ΚΚΕ ενώ το άνοιγμα έγινε από την Δήμητρα Σταματέλου, μέλος του Γραφείου της ΤΕ Υγείας - Πρόνοιας.

Ομιλητές ήταν οι Δημήτρης Γόντικας, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, Γιάννης Γαλανόπουλος, μέλος της Εργατικής Επιτροπής της ΚΟ Αττικής του ΚΚΕ και πρόεδρος της ΟΕΝΓΕ, καθώς και ο Γιώργος Ζελιλίδης, γιατρός και συγγραφέας του βιβλίου.

Στην εκδήλωση παρευρέθηκε πολυμελής αντιπροσωπεία της ΚΕ του ΚΚΕ, με επικεφαλής τον ΓΓ της ΚΕ Δημήτρη Κουτσούμπα.

Εχουμε ανάγκη από εμπνευσμένα έργα που θα εξοπλίζουν και θα τροφοδοτούν με νέα δυναμική τη δράση

Στην ομιλία του ο Δ. Γόντικας αναφέρθηκε αρχικά στη σημασία της έκδοσης του βιβλίου, χαρακτηρίζοντας την πρωτοβουλία του συγγραφέα «θαρραλέα και υψηλού συμβολισμού». Οπως σημείωσε, η απόφασή του να ερευνήσει, να μελετήσει και να συνθέσει αυτή την εργασία προέκυψε από το προσωπικό του πάθος και την ισχυρή θέληση να γνωρίσει την Ιστορία και τη δράση του ΔΣΕ, ακολουθώντας τα βήματα των μαχητών και των μαχητριών του, ενώ η επαγγελματική του ιδιότητα τον οδήγησε, παράλληλα με τη γενικότερη ιστορική έρευνα, να εστιάσει στην Υγειονομική Υπηρεσία.

Ο ομιλητής χαρακτήρισε το αποτέλεσμα εντυπωσιακό, καθώς φωτίζει τη δημιουργία, την εξέλιξη και τα αποτελέσματα της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ, που αποτέλεσε έναν από τους ξεχωριστούς άθλους του. Επισήμανε ότι η έκδοση αποτελεί ξεχωριστή προσφορά με αφορμή τη συμπλήρωση 80 χρόνων από την ίδρυση του ΔΣΕ, ενώ υπογράμμισε την ανάγκη να πολλαπλασιαστούν ανάλογες πρωτοβουλίες που εμπλουτίζουν τη γνώση και συμβάλλουν στον αγώνα των ιδεών, σημειώνοντας πως «το Κόμμα μας, η Ιστορία του, οι ιδέες του, η σκοποί του, οι αγώνες της εργατικής τάξης είναι μια αστείρευτη πηγή έμπνευσης και δημιουργίας για σπουδαία πράγματα. Στην εποχή που ζούμε και αγωνιζόμαστε να ανοίξουμε καινούργιους δρόμους στην έφοδο προς τους ουρανούς, έχουμε ανάγκη από εμπνευσμένα έργα σε όλους τους τομείς της Ιστορίας, της ιδεολογίας, της πολιτικής, της οικονομίας, της κοινωνιολογίας, του πολιτισμού. Εργα που θα εξοπλίζουν και θα τροφοδοτούν με νέα δυναμική και ορμή τη δράση των εργατικών και λαϊκών μαζών και κυρίως της νέας γενιάς».

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε η μελέτη, καθώς, όπως είπε, «δεν γράφτηκε σε ένα γραφείο, αλλά στα πεδία των μαχών». Ο συγγραφέας ακολούθησε για χρόνια τα ίχνη των μαχητών και των μαχητριών, βρέθηκε στους τόπους όπου δρούσε η Υγειονομική Υπηρεσία, μελέτησε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δίνονταν οι μάχες για τη ζωή, αναζήτησε ζωντανές μαρτυρίες και αξιοποίησε πρωτότυπο αρχειακό υλικό. Μέσα από αυτήν την προσπάθεια αναδεικνύονται ο ηρωισμός, η τόλμη, η εφευρετικότητα και η αυτοθυσία των γιατρών, των νοσηλευτών και των τραυματιοφορέων.

Στη συνέχεια, ανέδειξε τις ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες μέσα στις οποίες έπρεπε να οργανωθεί και να λειτουργήσει η Υγειονομική Υπηρεσία. Ο ΔΣΕ ήταν ένας στρατός που δρούσε έξω από τις πόλεις, στα βουνά, με διαρκείς μετακινήσεις, αντιμετωπίζοντας τις καιρικές συνθήκες, τις ελλείψεις στη διατροφή, την ένδυση και τη στέγαση, αλλά και έναν αντίπαλο πολύ καλύτερα εξοπλισμένο. Η Υγειονομική Υπηρεσία έπρεπε να προσαρμόζεται διαρκώς στην πορεία του στρατού και στις ανάγκες των μαχών. Ετσι αναπτύχθηκαν κινητά χειρουργεία, σταθμοί επίδεσης, κέντρα μεταφοράς και νοσοκομεία, παράλληλα με τη συνεχή προσπάθεια εξασφάλισης των αναγκαίων μέσων και του κατάλληλου προσωπικού.

«Με λίγα λόγια η Υγειονομική Υπηρεσία του Δημοκρατικού Στρατού ήταν ένα αρκετά σύνθετο ζήτημα. Εξελίχθηκε βήμα - βήμα με την εξέλιξη του Δημοκρατικού Στρατού από την εμφάνιση των πρώτων ανταρτοομάδων έως τη συγκρότηση ενός ένοπλου λαϊκού στρατού. Ακολούθησε βήμα - βήμα την πορεία του η Υγειονομική Υπηρεσία και κυρίως τις μάχες. Σε όλα τα μέτωπα του αγώνα και κάτω από τις πιο διαφορετικές συνθήκες, με βροχές, χιόνια, παγωνιές, ζέστη, κρύο, νύχτα, μέρα, έπρεπε να προσαρμοστεί σε αυτές τις ιδιαίτερες συνθήκες. Σε διαρκή κίνηση. Ακολουθεί τα τμήματα του Δημοκρατικού Στρατού στις κινήσεις τους. Ετσι έχουμε κινητά χειρουργεία, κινητούς σταθμούς επίδεσης, κινητά κέντρα μεταφοράς, κινητά νοσοκομεία και ταυτόχρονα μια υπεράνθρωπη προσπάθεια εξασφάλισης των απαραίτητων μέσων και κυρίως του απαραίτητου ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού. Εντυπωσιάζει η ευρηματικότητα στην αναζήτηση λύσεων, στην αντιμετώπιση οξύτατων προβλημάτων και ελλείψεων, αλλά και το πνεύμα αυτοθυσίας», επεσήμανε, σημειώνοντας πως «τα αδύνατα γίνονται δυνατά», περιγράφοντας την ευρηματικότητα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων και των ελλείψεων. Η προσπάθεια αυτή, όπως εξήγησε, συνέβαλε καθοριστικά στη διατήρηση της μαχητικότητας των μαχητών και των μαχητριών, που γνώριζαν ότι στις κρίσιμες στιγμές θα είχαν δίπλα τους τον γιατρό, τον νοσηλευτή και τον τραυματιοφορέα.

Ενώ επεσήμανε πως τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Πάνω από 12.000 τραυματίες μαχητές και μαχήτριες στον Γράμμο και στο Βίτσι, ανάμεσά τους και βαριά τραυματισμένοι, σώθηκαν από βέβαιο θάνατο, ενώ μόλις το 2% έμεινε με μόνιμη αναπηρία. Τα αποτελέσματα αυτά χαρακτηρίστηκαν «το θαύμα του Γράμμου». Ο ομιλητής στάθηκε, επίσης, στη μάχη του Μπίκοβικ, όπου υπήρξαν πάνω από 600 τραυματίες και περίπου 1.180 μαχητές με κρυοπαγήματα. Το κινητό ορεινό χειρουργείο, με επικεφαλής τον Γιώργο Τζαμαλούκα, κοντά στο πεδίο της μάχης, δούλευε αδιάκοπα επί 24 ώρες για τη φροντίδα των τραυματιών.

«Οδηγός» για τους σημερινούς υγειονομικούς η έκδοση

Αναφερόμενος στους ανθρώπους που στελέχωσαν την υπηρεσία, υπογράμμισε ότι η αποτελεσματικότητά της δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αφοσίωση των μαχητών και των μαχητριών στον αγώνα, αλλά και από την ανιδιοτελή προσφορά του υγειονομικού προσωπικού.

«Τι ήταν αυτό που γεννούσε θαύματα. Ηταν πρώτα απ' όλα η θέληση των μαχητών και μαχητριών να γίνουν γρήγορα καλά, για να βρεθούν και πάλι στην πρώτη γραμμή του μετώπου δίπλα στους συντρόφους τους. Τέτοιους αγωνιστές διατηρούσε το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και ο Δημοκρατικός Στρατός, αφοσιωμένους μέχρι θανάτου στην υπόθεση του αγώνα. Αγωνιστές με υψηλή συνειδητή πειθαρχία και πίστη στον σκοπό, όπου η συντροφικότητα, η αλληλεγγύη, η συλλογικότητα ήταν ο τρόπος ζωής τους και στις πιο δύσκολες στιγμές. Δεν έφταναν όμως αυτά, αν δεν υπήρχε η εξίσου αφοσιωμένη γεμάτη αυταπάρνηση προσφορά του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού και των τραυματιοφορέων», τόνισε.

Το βιβλίο, όπως είπε, δεν είναι απλώς ένα ιστορικό ντοκουμέντο, αλλά «οδηγός» για τους σημερινούς υγειονομικούς και όσους εκπαιδεύονται στις σχολές Υγείας, ώστε να αντλήσουν διδάγματα για την επιστήμη στην υπηρεσία των ανθρώπων του μόχθου και του λαϊκού κινήματος.

Κλείνοντας, συνέδεσε την ιστορική πείρα του ΔΣΕ με τη διαδρομή του ΚΚΕ και τους σημερινούς αγώνες. Θύμισε ότι το Κόμμα, ακόμη και στις κρίσιμες στιγμές του 1991, δεν εγκατέλειψε την πίστη του στη δύναμη της εργατικής τάξης και του λαού. Στάθηκε, επίσης, στη διεθνιστική διάσταση των σημερινών αγώνων, αναφέροντας ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την κινητοποίηση εργαζομένων σε 113 λιμάνια σε όλο τον κόσμο στις 30 Οκτώβρη.

Κλείνοντας σημείωσε πως η Ιστορία και η δράση του ΔΣΕ αποτελούν ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης και παραδειγματισμού για τις σημερινές γενιές.

«Το ΚΚΕ και ο Δημοκρατικός Στρατός εκτός των άλλων ανέδειξαν και διαπαιδαγώγησαν εκείνον τον τύπο του μαχητή και της μαχήτριας που συμπυκνώνει ένα σύνολο αρετών που προκαλεί απέραντο θαυμασμό. Η νέα ζωή για την οποία πάλευαν οι μαχητές και μαχήτριες δεν ήταν στη φαντασία τους.

Την έζησαν. Ηταν πρωταγωνιστές και δημιουργοί του μεγάλου έπους της Εθνικής Αντίστασης και της Απελευθέρωσης της Ελλάδας από την τριπλή φασιστική κατοχή. Εφεραν στο προσκήνιο της Ιστορίας ένα πανίσχυρο κίνημα, έναν λαό που συνειδητοποίησε τη δύναμή του και αναγνώρισε το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ως οδηγό και καθοδηγητή του. Αυτά τα συμφέροντα εξέφραζαν και υπεράσπιζαν και τους όπλιζαν με ακλόνητη πίστη για το δίκαιο. Συνεχίζουμε με το ίδιο πάθος, αποφασιστικότητα, συνέπεια, τόλμη, αντοχή και προσφορά χωρίς όρια, αντλώντας πείρα και παραδείγματα από το μεγάλο αυτό έπος. Η Απόφαση του 22ου Συνεδρίου μας να εναρμονίσουμε σε όλη την κλίμακα του Κόμματος και με πιο γρήγορους και πιο αποτελεσματικούς ρυθμούς τη δράση μας με το Πρόγραμμα και το Καταστατικό του, και να είμαστε έτοιμοι να ανταποκριθούμε στο κάλεσμα της Ιστορίας στην πάλη για την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος για τον σοσιαλισμό - κομμουνισμό, δεν είναι απλές διακηρύξεις. Είναι δέσμευση για το Κόμμα και για κάθε κομμουνιστή και κομμουνίστρια ξεχωριστά. Είναι οδηγός για την καθημερινή πρωτοπόρα δράση μας και πράξη για να γράψουμε κι εμείς το δικό μας έπος, τον δικό μας νικηφόρο αγώνα».

Η επιστημονική γνώση δεν ασκείται σε κοινωνικό κενό

Στην ιστορική και πολιτική διάσταση της δράσης της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ, αλλά και στα διδάγματα που προκύπτουν για τη σημερινή άσκηση της Ιατρικής, στάθηκε ο Γιάννης Γαλανόπουλος. Αναφέρθηκε στη σημασία της ερευνητικής δουλειάς του Γιώργου Ζελελίδη, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για αποτέλεσμα πολύχρονης προσπάθειας, συστηματικής μελέτης και συλλογής στοιχείων. Υπογράμμισε ότι η έκδοση δεν περιορίζεται σε προσωπικές μαρτυρίες, αλλά συνδυάζει καταγεγραμμένες πληροφορίες με νέα στοιχεία, ενταγμένα στο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής.

Ανέδειξε ότι η Υγειονομική Υπηρεσία δεν μπορούσε να είναι αποκομμένη από τον χαρακτήρα, τους σκοπούς και τα ιδανικά του στρατού που την δημιούργησε, ενώ αναφέρθηκε στις συνθήκες της ένοπλης ταξικής σύγκρουσης μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και στην επιλογή του ένοπλου αγώνα από ανθρώπους που είχαν συμμετάσχει στην ΕΑΜική Αντίσταση και είχαν βρεθεί αντιμέτωποι με την ένοπλη επέμβαση των Βρετανών και των ντόπιων αστικών δυνάμεων.

Ιδιαίτερα παραστατικά περιέγραψε την προσφορά των υγειονομικών: «Γιατροί που χειρουργούσαν την ώρα που τους βομβάρδιζαν, τραυματιοφορείς που περπατούσαν ακόμη και 12 ώρες μεταφέροντας τραυματίες και τραγουδώντας για να τους ανακουφίσουν, νοσηλευτές που μοιράζονταν τις ίδιες κακουχίες με τους τραυματίες». Ενώ τόνισε πως κανένα υλικό δεν περίσσευε και τίποτα δεν πήγαινε χαμένο, καθώς η περίθαλψη έπρεπε να οργανωθεί σε έναν στρατό που μετακινούνταν διαρκώς και δεν διέθετε τις σταθερές υποδομές ενός τακτικού στρατού.

Από το 1948 και μετά, όπως εξήγησε, η οργάνωση της υπηρεσίας ενισχύθηκε σημαντικά, με καθοριστική τη συμβολή του κομμουνιστή επιστήμονα Πέτρου Κόκκαλη, υπουργού Υγείας της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης. Συγκροτήθηκε σταδιακά ένα οργανωμένο σύστημα συγκέντρωσης, μεταφοράς και περίθαλψης των τραυματιών, ενώ ιδιαίτερη σημασία είχε η όσο το δυνατόν ταχύτερη αντιμετώπιση του τραύματος κοντά στο πεδίο της μάχης.

Ο ομιλητής στάθηκε ακόμη στην εκπαίδευση και την επιμόρφωση του προσωπικού, στην προσπάθεια για τη μετάδοση της εμπειρίας και τη βελτίωση των θεραπευτικών πρακτικών, αλλά και στην οργάνωση της αιμοδοσίας. Οπου δεν υπήρχε δυνατότητα αποθήκευσης αίματος, οργανώνονταν μεταγγίσεις από άνθρωπο σε άνθρωπο, με ειδική συσκευή, για να σωθούν τραυματίες που είχαν άμεση ανάγκη. Αναφέρθηκε, επίσης, στη γυναικολογική φροντίδα, στην αντιμετώπιση ασθενειών που προκαλούσαν οι ακραίες κακουχίες και στην προσπάθεια ψυχολογικής υποστήριξης των τραυματιών.

Μέσα από τις μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν αυτή την εμπειρία, όπως σημείωσε, αναδεικνύονται και η ένταση και η ευθύνη που συνόδευαν την καθημερινή δουλειά. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία της Μαρίκας Ηλιάδη για τον Γιώργο Τζαμαλούκα: «Πάρα πολύ καλός άνθρωπος, παρόλο που ήταν φωνακλάς». Μια φράση που, όπως σχολίασε, αποτυπώνει την πίεση, την αγωνία για κάθε ανθρώπινη ζωή και την ανάγκη να παίρνονται δύσκολες αποφάσεις μέσα σε ελάχιστο χρόνο.

Τέλος, έθεσε το ερώτημα: «Επιστήμονας στην υπηρεσία ποιου και για ποιον σκοπό», συνδέοντας την ιστορική πείρα με τη σημερινή κατάσταση στον χώρο της Υγείας. Αναφέρθηκε στην υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, στην υποστελέχωση, στις ελλείψεις σε προσωπικό και διαγνωστικά μέσα, στα πανάκριβα φάρμακα και στις εξετάσεις, αλλά και στην εργασιακή ανασφάλεια των νέων γιατρών. Οπως τόνισε, η επιστημονική γνώση δεν ασκείται σε κοινωνικό κενό, αφού οι προτεραιότητες και ο τρόπος οργάνωσης των υπηρεσιών Υγείας συνδέονται με τον χαρακτήρα της κοινωνίας. Το ουσιαστικό δίδαγμα, επομένως, είναι η ανάγκη ο υγειονομικός να θέτει την επιστήμη του στην υπηρεσία των λαϊκών αναγκών, να υπερασπίζεται την ισότιμη πρόσβαση στην περίθαλψη και να συμμετέχει οργανωμένα στους αγώνες ενάντια στην εμπορευματοποίηση της Υγείας.

Εφόδιο γνώσης και έργο αναφοράς

Ο ίδιος ο συγγραφέας, Γιώργος Ζελιλίδης, αναφέρθηκε στη διαδρομή της έρευνας και στους σκοπούς που τον οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου. Οπως είπε, «ο σκοπός για να γραφτεί το βιβλίο ήταν το χρέος που ένιωσα να μην ξεχαστεί ο ηρωικός Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας». Ο αγώνας του, πρόσθεσε, πρέπει να γίνει πηγή έμπνευσης και διαπαιδαγώγησης στους σημερινούς και αυριανούς αγώνες της ταξικής πάλης, μέχρι την οικοδόμηση μιας κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Εξήγησε ότι, ως γιατρός, επέλεξε να ασχοληθεί ειδικά με την Υγειονομική Υπηρεσία του ΔΣΕ και ότι άρχισε να γράφει το βιβλίο πριν από 13 χρόνια. Η έρευνα στηρίχθηκε σε έγγραφα του Αρχείου της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, σε εφημερίδες και περιοδικά του ΔΣΕ και της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης, σε πλούσια βιβλιογραφία, αλλά και σε συνεντεύξεις και συζητήσεις με μαχητές. Οπως σημείωσε, βασική του επιδίωξη ήταν η διασταύρωση των πληροφοριών, ώστε να μην υπάρχουν ανακρίβειες και το βιβλίο να είναι αξιόπιστο και χρήσιμο για τους μελετητές, τους ερευνητές, αλλά και κάθε αναγνώστη που θέλει να γνωρίσει την Ιστορία της περιόδου.

«Φιλοδοξία μου ήταν να γράψω ένα βιβλίο που όποιος το πάρει στα χέρια του και το διαβάσει να το εμπιστευτεί», ανέφερε χαρακτηριστικά. Επισήμανε, επίσης, ότι όλες οι αναφορές προσδιορίζουν με ακρίβεια τον τόπο και τον χρόνο των γεγονότων, ενώ οι λεπτομερείς περιγραφές δίνουν στον αναγνώστη τη δυνατότητα να γνωρίσει τις τοποθεσίες όπου λειτούργησαν νοσοκομεία, αναρρωτήρια και χειρουργεία του ΔΣΕ. Το βιβλίο, που αριθμεί 556 σελίδες, περιλαμβάνει χιλιάδες ονόματα, δίνοντας τη δυνατότητα και στους απογόνους των αγωνιστών να αναζητήσουν στοιχεία για τους δικούς τους ανθρώπους.

Παρουσιάζοντας ορισμένες από τις πλευρές που περιλαμβάνει η έκδοση, στάθηκε στην εξέλιξη της Υγειονομικής Υπηρεσίας από τις πρώτες ομάδες καταδιωκόμενων αγωνιστών μέχρι τη συγκρότηση ενός οργανωμένου συστήματος περίθαλψης. Αναφέρθηκε στα στρατιωτικά νοσοκομεία της περιοχής των Πρεσπών, στο Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Βροντερού, που λειτούργησε από το καλοκαίρι του 1948 έως τον Ιούνιο του 1949, καθώς και στα χειρουργεία και στις εγκαταστάσεις της περιοχής του Βίτσι και του Γράμμου. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο μεγάλο νοσοκομείο της Σκάλας, από το οποίο πέρασαν και θεραπεύτηκαν πάνω από 5.000 τραυματίες, αλλά και στη δράση των κινητών ορεινών χειρουργείων στις μάχες του Γράμμου.

Το βιβλίο, όπως εξήγησε, εξετάζει ακόμη την οργάνωση της Υγειονομικής Υπηρεσίας στις μεραρχίες και στα αρχηγεία περιοχών σε ολόκληρη την Ελλάδα, την εκπαίδευση των μεσαίων υγειονομικών στελεχών και των νοσοκόμων, την αιμοδοσία, τα υγειονομικά εργαστήρια, τη μεταφορά των τραυματιών, τον επισιτισμό και την περίθαλψη των αρρώστων. Ξεχωριστή θέση έχει ο συνολικός κατάλογος των υγειονομικών που υπηρέτησαν στον ΔΣΕ: 79 γιατροί, 28 φοιτητές Ιατρικής και 7 φαρμακοποιοί, καθώς και η έρευνα για τους εθελοντές γιατρούς και νοσοκόμες από τις Λαϊκές Δημοκρατίες που προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στους μαχητές.

Κλείνοντας, ο Γιώργος Ζελιλίδης ευχαρίστησε όσους συνέβαλαν στην έρευνα και τη συγγραφή, ιδιαίτερα το Τμήμα Ιστορίας και το Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, το Επιμορφωτικό Κέντρο «Χαρίλαος Φλωράκης», αλλά και τους συντρόφους και τους ανθρώπους που τον συνόδευσαν στα πολύχρονα οδοιπορικά του στα πεδία των μαχών. Η έκδοση, όπως σημείωσε και ο ίδιος, φιλοδοξεί να αποτελέσει εφόδιο γνώσης και έργο αναφοράς για τους μελλοντικούς ιστορικούς και ερευνητές, αλλά και να συμβάλει ώστε η ιστορία και η προσφορά των ανθρώπων της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ να φτάσουν στις νεότερες γενιές.

902