Κώστας Γουλιάμος: Αποπολιτικοποίηση - Αποταξικοποίηση και Η λαμπερή βιτρίνα της ελευθερίας (δύο άρθρα)

Αποπολιτικοποίηση-Αποταξικοποίηση: Η Κρίση της Ύστερης Αστικής Σκέψης

Οι εκλογές στις καπιταλιστικές κοινωνίες δεν λειτουργούν ως ουδέτερο πεδίο «ελεύθερης επιλογής», αλλά ως θεσμοποιημένος μηχανισμός αναπαραγωγής της ίδιας της ταξικής κυριαρχίας. Το γνωστό αφήγημα περί ισότητας της ψήφου -ένας άνθρωπος, μία ψήφος- αποκρύπτει μια βαθιά υλική ανισότητα: το γεγονός ότι η κοινωνική ζωή είναι οργανωμένη πάνω στην εξουσία του κεφαλαίου που ipso facto διαμορφώνει τις συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται η πολιτική βούληση.

Επομένως η «επιλογή» του εκλογέα δεν συγκροτείται σε κενό. Διαμορφώνεται καθημερινά μέσα από μηχανισμούς ιδεολογικής παραγωγής -μέσα ενημέρωσης, εκπαιδευτικό σύστημα, επαγγελματική επισφάλεια, χρέος, αγορά εργασίας- που καθορίζουν τι θεωρείται ρεαλιστικό, εφικτό και τι «υπεύθυνο». Λογουχάρη, το περί ευελιξίας στην αγορά εργασίας αφήγημα αποτελεί στρατηγική επιλογή των επιχειρηματικών ομίλων, της ΕΕ και των κυβερνήσεων. Όπου ιεραρχήσεις, κατευθυντήριες οδηγίες και νόμοι, σχετίζονται πάντα με τις ανάγκες της τάξης που έχει τα κλειδιά της οικονομίας, εν προκειμένω τους ισχυρούς επιχειρηματικούς ομίλους.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική μετατρέπεται σε ανταγωνισμό εικόνων και διαχειριστικών υποσχέσεων, ενώ οι δομικές σχέσεις εκμετάλλευσης παραμένουν αδιαπραγμάτευτες. Υπό αυτό το πρίσμα, η εκλογική διαδικασία στις αστικές δημοκρατίες δεν αίρει την ανισότητα ισχύος, αλλά την κανονικοποιεί μέσα από (α) μορφές συναίνεσης, και (β) «εναλλαγές κυβερνήσεων», ήτοι ανακύκλωση των ελίτ, εντός του ίδιου πλαισίου συσσώρευσης κεφαλαίου.

Διόλου τυχαίο ότι από τον 20ο αιώνα μέχρι σήμερα κυριαρχεί η αισθητικοποίηση της πολιτικής, η κυριαρχία της επικοινωνιακής εικόνας και του πολιτικού branding. Όλο αυτό, αντανακλά τη μετατόπιση της πολιτικής στο πεδίο και στο επίπεδο των συμβόλων. Ωστόσο, πολιτικά σύμβολα πολιτικές ικόνες και αφηγήσεις δεν είναι αυτόνομες σφαίρες νοήματος, αλλά ιδεολογικές μορφές που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες υλικές σχέσεις εξουσίας. Όπως έχει αποδειχτεί μέσα από τον ιστορικό υλισμό, οι κυρίαρχες ιδέες κάθε κοινωνίας είναι οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης, δηλαδή της αστικής τάξης που, μεταξύ άλλων, ελέγχει και τους μηχανισμούς διαμόρφωσης της κοινής γνώμης.

Έτσι, η επικράτηση των συμβόλων και των εικόνων στις εκλογές δεν είναι πολιτισμικό φαινόμενο αποσπασμένο από την οικονομία, αλλά μορφή ιδεολογικής διαμεσολάβησης της ταξικής κυριαρχίας. Η μετατόπιση της πολιτικής αντιπαράθεσης από την εκμετάλλευση στην επικοινωνία αποπολιτικοποιεί τα ζητήματα, αποκρύπτοντας τις πραγματικές αντιθέσεις κεφαλαίου και εργασίας.

Αυτή η ιδεολογική μετατόπιση προς τα σύμβολα, τις εικόνες και τις αφηγήσεις δεν αποτελεί απλώς πολιτική στρατηγική των εκλογικών μηχανισμών, αλλά συνδέεται θεωρητικά με την ευρύτερη ερμηνευτική στροφή που καταγράφεται στη σύγχρονη φιλοσοφία, της οποίας κεντρικός εκπρόσωπος υπήρξε ο Paul Ricoeur. Το έργο του κινείται ανάμεσα στη φαινομενολογία, την ερμηνευτική και τη φιλοσοφία της γλώσσας, επιχειρώντας να κατανοήσει τον άνθρωπο ως ον που συγκροτεί την εμπειρία του μέσα από σύμβολα, αφηγήσεις και νοήματα.

Στο “From Text to Action” ο Paul Ricoeur επιχειρεί να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο τα κείμενα, τα σύμβολα και οι πολιτισμικές πρακτικές αποκτούν σχετική αυτονομία και επηρεάζουν την ανθρώπινη δράση. Παρότι η προσέγγισή του εμφανίζεται ως μια σύνθετη θεωρία της ανθρώπινης πράξης, στην πραγματικότητα παραμένει εγκλωβισμένη στα όρια της αστικής ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, καθώς μετατοπίζει το κέντρο βάρους της ιστορικής κίνησης από τις υλικές κοινωνικές σχέσεις στο πεδίο της ερμηνείας και του νοήματος.

Η βασική αδυναμία της ερμηνευτικής του Ricoeur είναι ότι αντιμετωπίζει τα πολιτισμικά μορφώματα ως σχετικά αυτόνομους φορείς σημασίας, αποσπώντας τα από τη συγκεκριμένη ταξική και παραγωγική βάση που τα γεννά. Για τον Marx, όμως, οι ιδέες, οι αξίες και οι μορφές συνείδησης δεν συγκροτούνται από αφηρημένες διαδικασίες ερμηνείας, αλλά αποτελούν προϊόντα των υλικών σχέσεων παραγωγής.

Στη “Γερμανική Ιδεολογία” υπογραμμίζει ότι «δεν είναι η συνείδηση που καθορίζει τη ζωή αλλά η ζωή που καθορίζει τη συνείδηση». Με αυτή τη θέση καταρρίπτεται η ερμηνευτική προτεραιότητα που αποδίδει ο Ricoeur στο συμβολικό πεδίο. Ειδικότερα, η θεωρία του Ricoeur οδηγεί αναπόφευκτα σε έναν ιστορικό σχετικισμό. Εφόσον ο κόσμος νοείται ως ανοιχτός σε άπειρες επανερμηνείες, η ταξική αλήθεια της κοινωνικής πραγματικότητας διαλύεται μέσα σε ένα πλέγμα ισότιμων αφηγήσεων. Η εκμετάλλευση, η αλλοτρίωση και η ταξική κυριαρχία παύουν να αντιμετωπίζονται ως αντικειμενικές κοινωνικές σχέσεις και ανάγονται σε ανταγωνιστικά συστήματα νοήματος. Αυτή η μετατόπιση είναι χαρακτηριστική της ύστερης αστικής φιλοσοφίας, η οποία, αδυνατώντας να αμφισβητήσει τις υλικές βάσεις του καπιταλισμού, μεταφέρει τη σύγκρουση στο επίπεδο του λόγου, της γλώσσας και της ερμηνείας.

Συνολικά, η αποκαλούμενη «ύστερη αστική φιλοσοφία», όπως εκφράζεται μέσα από στοχαστές -Martin Heidegger, Paul Ricoeur, Michel Foucault, Jacques Derrida, Jean-François Lyotard κ.α.-, αποτελεί έκφραση της ιδεολογικής κρίσης της αστικής σκέψης στη φάση του καπιταλισμού στη μεταπολεμική περίοδο μέχρι σήμερα.. Παρά τις επιμέρους διαφορές τους, οι θεωρίες τους συγκλίνουν σε ένα βασικό σημείο: μετατοπίζουν την ανάλυση της κοινωνικής πραγματικότητας από τις υλικές σχέσεις παραγωγής στο πεδίο της γλώσσας, της ερμηνείας, του λόγου και της υποκειμενικότητας.

Ο Heidegger αποσπά τον άνθρωπο από τις ιστορικές και ταξικές του σχέσεις, αντιμετωπίζοντάς τον ως υπαρξιακό ον απέναντι στο Είναι. Ο Ricoeur αντικαθιστά την κοινωνική πράξη με την ερμηνεία συμβόλων και αφηγήσεων, υποβαθμίζοντας την αντικειμενική πραγματικότητα της εκμετάλλευσης. Ο Foucault, παρότι αποκαλύπτει μηχανισμούς εξουσίας, διαχέει την έννοια της κυριαρχίας σε αμέτρητα μικροδίκτυα, αποσυνδέοντάς την από την οικονομική βάση και την ταξική εξουσία του κεφαλαίου. Ο Derrida οδηγεί την έννοια της αλήθειας σε ακραίο σχετικισμό μέσω της αποδόμησης, ενώ ο Lyotard διακηρύσσει το τέλος των «μεγάλων αφηγήσεων», στοχεύοντας άμεσα τον ιστορικό υλισμό. Ο δε Baudrillard θεωρεί ότι στη σύγχρονη κοινωνία τα σημεία και οι εικόνες αντικαθιστούν την ίδια την πραγματικότητα, υποβαθμίζοντας έτσι τη σημασία της παραγωγής και των ταξικών σχέσεων.

Συνολικά οι ερμηνευτικές ή/και μεταμοντέρνες προσεγγίσεις διαχέουν την εξουσία στον λόγο ή στα σύμβολα, Με αυτή την έννοια σηματοδοτούν τη «γλωσσική στροφή» της ύστερης αστικής φιλοσοφίας. Κοινός πάντως παρονομαστής όλων αυτών των ρευμάτων είναι η άρνηση ύπαρξης αντικειμενικών ιστορικών νόμων και η αμφισβήτηση της δυνατότητας καθολικής γνώσης της κοινωνίας.

Έτσι, η ταξική πάλη, η εκμετάλλευση και η αλλοτρίωση παύουν να θεωρούνται αντικειμενικές κοινωνικές σχέσεις και μετατρέπονται σε ανταγωνιστικές «αφηγήσεις» ή «λόγους». Η μετατόπιση αυτή δεν είναι ουδέτερη. Αντανακλά την αδυναμία της αστικής διανόησης να εξηγήσει τις αντιφάσεις του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ιδεολογικά υπέρ της αναπαραγωγής του, αφού αποσυνδέει τη θεωρία από τη δυνατότητα επαναστατικού μετασχηματισμού της κοινωνίας.

Συν τοις άλλοις, η έννοια της «αυτονομίας» του κειμένου αποκρύπτει τον πραγματικό μηχανισμό παραγωγής και κυκλοφορίας των ιδεών στον καπιταλισμό. Τα κείμενα, τα μέσα ενημέρωσης, οι πολιτισμικές βιομηχανίες και οι κυρίαρχες αφηγήσεις δεν κινούνται ελεύθερα μέσα στην κοινωνία. Τουναντίον, παράγονται, χρηματοδοτούνται και διαδίδονται από συγκεκριμένους ιδεολογικούς μηχανισμούς που υπηρετούν την αναπαραγωγή της αστικής εξουσίας μέσα από θεσμούς (λογουχάρη--σχολείο, εκκλησία, μέσα ενημέρωσης, δικτύωσης κ.λ.π).

Συνολικά η αστική σκέψη δεν αποκαλύπτει αυτή τη δομή εξουσίας, καθότι μετατοπίζει την ανάλυση από την υλική παραγωγή και την ταξική πάλη στη σφαίρα της γλώσσας και της υποκειμενικής κατανόησης. Εκεί όπου ο Μαρξισμός αναζητά και επιστημονικά εξηγεί τους αντικειμενικούς νόμους κίνησης της κοινωνίας και τις υλικές προϋποθέσεις της επαναστατικής αλλαγής, η αστική σκέψη καταλήγει σε μια φιλοσοφία ερμηνείας, η οποία αδυνατεί να εξηγήσει γιατί συγκεκριμένες ιδέες κυριαρχούν ιστορικά και ποια κοινωνικά συμφέροντα υπηρετούν.

Εταιρία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society Ένωση Μεσσήνιων Συγγραφέων Φίλοι του ΚΚΕ που ζούμε στην Κύπρο ΕΝΩΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ ΚΥΠΡΟΥ | CYPRUS WRITERS' UNION

*

Η λαμπερή βιτρίνα της ελευθερίας

Στο κεφαλαιοκρατικό σύστημα ο σύγχρονος άνθρωπος εκπαιδεύεται να ζει μέσα στην ελαφρότητα. Δεν εκπαιδεύεται για να ζει ως ελεύθερο πνεύμα με χειραφετημένη συνείδηση. Εκπαιδεύεται ως δοκησίσοφος και καιροσκόπος, ως υποκείμενο παραγωγής αφασικού λόγου που είναι αποκομμένο από κάθε ουσιαστικό δεσμό με την ιστορία, με την ταξική και τη συλλογική συνείδηση.

Από πολλές όψεις, αυτό το σύστημα παράγει σκιές ανθρώπων. Υποκείμενα ελαφρά, ικανά να (ανα)παράγουν, διαδίδουν και προωθούν την αισθητικοποίηση της κενότητας. Έτσι μεταλλάσσεται η πολιτική σε θέαμα, η τέχνη σε εμπορεύσιμο στυλ, η λογοτεχνία σε καταναλώσιμη ευαισθησία και η εργασία σε αδιάκοπη αγορά.
Σε αυτή την αβάσταχτη ελαφρότητα, ο σύγχρονος άνθρωπος μαθαίνει να επιπλέει. Να μετατρέπεται σε αριβίστα. Να μην πιστεύει βαθιά σε τίποτα, να ισοπεδώνει ιδέες, πρόσωπα και αξίες με την ταχύτητα του εμπορεύματος.

Η ειρωνεία αναγορεύεται σε σοφία, ο κυνισμός σε ένδειξη ωριμότητας και η πνευματική ασυνέπεια σε δήθεν ελευθερία. Μα ακριβώς αυτή η ελαφρότητα δεν είναι απελευθέρωση. Είναι η πιο πραγμοποιημένη μορφή αλλοτρίωσης. Ένας άνθρωπος χωρίς βάρος είναι ένας άνθρωπος χωρίς ιδιότητες και, τελικά, χωρίς αντίσταση. Όπου από μηδενικό γίνεται νούμερο: χωρίς μάλιστα να το υποψιάζεται, γιατί τόοοοοοσο μεγάλος είναι ο κλασαυχενισμός του.

Η αστική κουλτούρα φοβάται κάθε τι βαθύ, γιατί το βάθος γεννά μνήμη, και η μνήμη γεννά σύγκρουση. Γι’ αυτό εξυμνεί το εφήμερο, το αποσπασματικό, το ατομικό και το επιφανειακό. Καλλιεργεί και θέλει καλλιτέχνες χωρίς κοινωνική συνείδηση, συγγραφείς χωρίς γραφή, διανοούμενους χωρίς ιστορική ευθύνη, επιστήμονες "αιωρούμενης διανόησης" και εργαζομένους που πουλούν όχι μόνο τον χρόνο αλλά και την ψυχή τους.

Πίσω λοιπόν από τη λαμπερή βιτρίνα της "ελευθερίας" του 21ου αιώνα κρύβεται μια τραγική αλήθεια: ποτέ ο άνθρωπος δεν υπήρξε τόσο απομονωμένος, τόσο πνευματικά άστεγος και τόσο μακριά από την ίδια του την ανθρώπινη ουσία.

Εταιρία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης Ένωση Μεσσήνιων Συγγραφέων Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society Φίλοι του ΚΚΕ που ζούμε στην Κύπρο

*

Κώστας Γουλιάμος fb

*

Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.

Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).

Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)

Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας

Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.

2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο

*

Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.

Τον Δεκ. 2023 Το International Research Institute for Economics and Management (IRIEM) θέσπισε ετήσιο «Βραβείου Κ. Γουλιάμου για Διδακτορικό Ερευνητή»

Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο

_______ 

*

* * *