Κώστας Γουλιάμος
Ο ρόλος της κουλτούρας πολέμου και της στρατιωτικοποίησης της σκέψης αποτελεί θεμέλιο λίθο κοινωνικού και πολιτικού εκφασισμού
Εξάλλου η ίδια η ανοχή ή/και αποδοχή της βαρβαρότητας απέναντι στα επαναλαμβανόμενα εγκλήματα πολέμου -και όχι μόνο- είναι στοιχείο κοινωνικού και πολιτικού εκφασισμού.
Σπεύδω να σημειώσω πως η Χάνα Άρεντ στο βιβλίο της "Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ: Μια έκθεση για την κοινοτοπία του κακού" είχε διατυπώσει την ιδέα ότι η ρηχότητα και η έλλειψη κριτικής σκέψης ενισχύουν τη διάπραξη του κακού.
Γενικά όμως η ανάγνωση περί «ρηχότητας» της Άρεντ λειτουργεί αποκαλυπτικά, καθότι ενδυναμώνει τη θέση πως η έλλειψη σκέψης κάθε άλλο παρά ως τυχαία αδυναμία μπορεί ερμηνευτεί.
Τουναντίον, αποτελεί δομικό παράγωγο του καπιταλιστικού συστήματος.
Στο πλαίσιο αυτό, οι περί «ρηχότητας» κι` «έλλειψης σκέψης» εννοιολογήσεις συναντούν τις μαρξιστικές νοηματοδοτήσεις για την αλλοτρίωση και την ψευδή συνείδηση.
Ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή, η διαδικασία εκμαυλισμού και αλλοτρίωσης τροφοδοτεί άμεσα τον αναδυόμενο κοινωνικό και πολιτικό εκφασισμό, ο οποίος δεν επιβάλλεται μόνο με τη βία, αλλά συχνά μέσα από την παθητική αποδοχή του παραλόγου και την ψηφιακή αποχαύνωση.
Άλλωστε στο επίκεντρο της μαρξιστικής ανάλυσης βρίσκεται η θέση ότι εργάτες και εργαζόμενοι στον καπιταλισμό αποσυνδέονται από τα παράγωγα της εργασίας τους, από την ίδια του την ανθρώπινη ουσία.
Ο Μαρξ, για παράδειγμα, στα «Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844» δείχνει την αποσύνδεση εργατών από την ανθρώπινη ουσία : ο άνθρωπος χάνει αυτό που τον κάνει άνθρωπο (τη δημιουργικότητα) και μετατρέπεται σε μηχανή.
Ο δε Μαρκούζε στον «Μονοδιάστατο Άνθρωπο» περιγράφει πώς ο βιομηχανικός πολιτισμός ενσωματώνει το άτομο σε ένα σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης που του στερεί την ικανότητα για αρνητική σκέψη, δηλαδή για κριτική.
Συνολικά, η τεμαχισμένη εργασία, όπου ο καθένας εκτελεί μια εξειδικευμένη και επαναλαμβανόμενη κίνηση, παράγει την κατά Άρεντ «ρηχότητα».
Η τέχνη και η λογοτεχνία έχουν αποτυπώσει με συγκλονιστικό τρόπο την μηχανική του κοινωνικού και πολιτικού εκφασισμού, όπου η επαναλαμβανόμενη κίνηση διαλύει την ανθρώπινη υπόσταση και προετοιμάζει το έδαφος για τον εκμαυλισμό, την αλλοτρίωση και την ηθική «ρηχότητα».
Στους «Μοντέρνους Καιρούς» ο Τσάπλιν σφίγγει βίδες με τόσο φρενήρη ρυθμό που το σώμα του συνεχίζει να κάνει την κίνηση ακόμα και όταν η μηχανή σταματά. Πρόδηλα αυτή η σκηνή αποτυπώνει την απόλυτη οπτικοποίηση της αλλοτρίωσης.
Στη «Δίκη», και τον «Πύργο», οι ήρωες του Κάφκα παγιδεύονται σε ατέρμονες, επαναλαμβανόμενες γραφειοκρατικές διαδικασίες χωρίς νόημα. Αυτή η «ρηχότητα» του συστήματος, όπου κανείς δεν ξέρει γιατί κάνει κάτι αλλά όλοι τηρούν τους τύπους, προαναγγέλλει τον «Άιχμαν» της Άρεντ.
Στα έργα του Χόππερ ( Automat ή το Nighthawks) βλέπουμε από τη μια τη «ρηχότητα» της αστικής ζωής, ενώ στον Φερνάν Λεζέ οι ρομποτικές μορφές με μεταλλικά μέλη, υπογραμμίζουν πώς η βιομηχανική επανάληψη μετασχηματίζει την ανθρώπινη φύση σε κάτι σκληρό και απρόσωπο.
Συνολικά, οι σύγχρονοι τεχνοκράτες που εφαρμόζουν αντικοινωνικές πολιτικές στερούνται «σκέψης» ακριβώς επειδή το καπιταλιστικό σύστημα απαιτεί να είναι εργαλειακοί, όχι κριτικοί.
Θα έλεγα πως η έλλειψη ταξικής συνείδησης είναι η ανώτατη μορφή αυτής της ρηχότητας: το υποκείμενο (εργάτης, εργαζόμενος, επιστήμονας κ.ο.κ.) είναι εκπαιδευμένο στον καπιταλισμό να μην αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μέρος μιας τάξης με κοινά συμφέροντα, έτσι καθίσταται ευάλωτο στον κοινωνικό και πολιτικό εκφασισμό.
Σήμερα ο εκφασισμός εκδηλώνεται, μεταξύ άλλων, με τη μορφή της πλήρους αδιαφορίας για τον «άλλον» –τον πρόσφυγα, τον άνεργο, τον αδύναμο– που στοχοποιείται ως αιτία της συστημικής καπιταλιστικής κρίσης και της όξυνσης των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών κρίσης.
Έτσι η ρηχότητα λειτουργεί και ως ασπίδα της αστικής και συστημικής προπαγάνδας περί «νόμου και τάξης».
Αυτή η διαδικασία επιταχύνεται δραματικά από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία αποτελούν το σύγχρονο εργαστήριο παραγωγής «ρηχότητας».
Οι αλγόριθμοι επιβάλλουν μια αποσπασματική πρόσληψη της πραγματικότητας, όπου η κριτική σκέψη αντικαθίσταται από τον κοινωνικό αυτοματισμό της αντίδρασης (like/dislike), (ανα)παράγοντα αυταρχικά, ακροδεξιά και φασιστικά αφηγήματα.
Ο πολιτικός εκφασισμός τρέφεται από την απουσία ουσιαστικού διαλόγου.
Όταν η σκέψη υποχωρεί και η ταξική αλληλεγγύη διαλύεται μέσα στον ψηφιακό ατομικισμό, ο εκφασισμός κυριαρχεί.
Το άτομο, αποξενωμένο από την κοινωνική του βάση, ταυτίζεται με τον αυταρχικό ηγέτη και υιοθετεί τη βία ή τη δήθεν ασφάλεια ως λύση ή ως μια τεχνοκρατική ή/και επικοινωνιακή αναγκαιότητα.
Συμπερασματικά, η αλλοτρίωση και ρηχότητα είναι το εργαλείο με το οποίο ο καπιταλισμός στοχεύει στην εξουδετέρωση της αντίστασης, στρώνοντας έτσι το χαλί στον εκφασισμό: στην αποδοχή της κουλτούρας πολέμου και της στρατιωτικοποίησης της σκέψης.
Η ανατροπή αυτής της κατάστασης δεν είναι μόνο προσωπικό ζήτημα, αλλά και συλλογικής ταξικής πάλης για την «έφοδο στον ουρανό»
(Edward Hopper – Nighthawks, 1942).
Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society Ένωση Μεσσήνιων Συγγραφέων Φίλοι του ΚΚΕ στην Κύπρο Council of Europe UNESCO Εταιρία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης
*
*
Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.
Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).
Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)
Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας
Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.
2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο
*
Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.
Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο
_______
________
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.