Κώστας Γουλιάμος: Ενάντια στην Αισθητική του Κυρίαρχου

Κώστας Γουλιάμος

Ενάντια στην Αισθητική του Κυρίαρχου

Στον 21ο αιώνα, η καπιταλιστική εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσω της άμεσης καταστολής ή της φαντασμαγορικής επίδειξης ισχύος, αλλά και μέσω της αισθητικής.

Με άλλα λόγια, η ηγεμονία δεν εδραιώνεται μόνο μέσα από την οικονομική κυριαρχία, αλλά και μέσω της κουλτούρας, των εικόνων και της καλλιτεχνικής παραγωγής, που ipso facto διαμορφώνουν τη συλλογική αντίληψη και συνείδηση.

Λογουχάρη, η λογοτεχνία και η ζωγραφική, πεδία που άλλοτε λειτουργούσαν ως χώροι κριτικού στοχασμού, ρηγμάτωσης ή/και επαναστατικής διαδικασίας, σήμερα είναι βαθιά ενσωματωμένα στους σχεδιασμούς του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου.

Ο Μαρξ υποστήριζε ότι οι κυρίαρχες ιδέες κάθε εποχής είναι οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης. Στη σύγχρονη καπιταλιστική πραγματικότητα, η πολιτισμική παραγωγή μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε εμπόρευμα, σε «περιεχόμενο» προς κατανάλωση, κυρίως μέσα από «πλατείες» ψηφιακής αγοραλογίας.

Η σύγχρονη λογοτεχνία ―η πεζογραφία, για παράδειγμα―, συχνά διαμορφώνεται από τις επιταγές της εκδοτικής βιομηχανίας, της αγοραλογίας (marketing) και των δημοσίων σχέσεων: εμπορευσιμότητα, αμεσότητα, κατασκευή συγγραφικής «ταυτότητας».

Εν πάση περιπτώσει, το σύγχρονο μυθιστόρημα επικεντρώνεται συχνά στο ατομικό τραύμα, στον έντονο ατομικισμό, στην αυτοπραγμάτωση ή στην καταναλωτική εμπειρία, αναπαράγοντας την ιδεολογικά διασταυρούμενη ―υβριδική, θα χαρακτήριζα― καπιταλιστικής πολιτικής, τόσο στην ελληνική, όσο και στην παγκόσμια κεφαλαιοκρατική κοινωνία.

Η διαδικασία αυτή παραπέμπει έντονα στη θεωρία της «πολιτισμικής βιομηχανίας», σύμφωνα με την οποία η τέχνη υποτάσσεται στους μηχανισμούς της μαζικής παραγωγής και του κέρδους.

Στον καπιταλισμό του 21ου αιώνα, ακόμη και μορφές ή/και τύποι αντίστασης ιδιοποιούνται και εμπορευματοποιούνται από την «πολιτισμική βιομηχανία» για να μετατραπούν ταχύτατα σε θέαμα κι` εμπόρευμα. Επαναστατικά σύμβολα, για παράδειγμα, και αισθητικές μορφές αναπαράγονται σε διαφημίσεις και προϊόντα μόδας, απογυμνωμένα από κάθε πολιτικό περιεχόμενο. Εξού κι ένα μεγάλο μέρος της μεταμοντέρνας τέχνης, ενσωματώνεται πλήρως στην καπιταλιστική αγορά.

Παρόμοιες αντιφάσεις συναντούμε και στη ζωγραφική. Οι αστικοί θεσμοί της σύγχρονης τέχνης προβάλλουν συχνά έργα με φαινομενικά κοινωνικό ή πολιτικό χαρακτήρα, πλήρως ενταγμένα στην αγορά του κεφαλαίου.

Έτσι το έργο τέχνης μετατρέπεται σε επενδυτικό αντικείμενο με χρηματιστηριακή αξία — χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που ο Μαρξ ονόμασε «φετιχισμό του εμπορεύματος», όπου οι κοινωνικές σχέσεις αποκρύπτονται πίσω από την ανταλλακτική αξία. Παρά ταύτα, η μαρξιστική αισθητική αναγνωρίζει συγχρόνως τη δυνατότητα της τέχνης να αποκαλύπτει τις αντιφάσεις της καπιταλιστικής κοινωνίας.

Οι πίνακες του Francis Bacon, με τις παραμορφωμένες ανθρώπινες μορφές, αποτυπώνουν την αποξένωση και τη βία της σύγχρονης ύπαρξης, ενώ τα αστικά τοπία του Edward Hopper αναδεικνύουν τη μοναξιά που υποκρύπτεται κάτω από τη φαινομενική κανονικότητα της καπιταλιστικής ζωής. Στη λογοτεχνία, συγγραφείς ―όπως ο Don DeLillo― σκιαγραφούν κοινωνίες απογυμνωμένες από συλλογικό νόημα, όπου κυριαρχούν η εμπορευματοποίηση και η υπαρξιακή απομόνωση.

Συνολικά, η αισθητική της σύγχρονης ηγεμονίας κυριαρχεί επειδή καθιστά τον καπιταλισμό όχι μόνο ανεκτό αλλά και επιθυμητό, φυσικοποιημένο-κανονικοποιημένο και αναπόφευκτο. Η λογοτεχνία και η ζωγραφική μετατρέπονται έτσι σε πεδία ιδεολογικής σύγκρουσης: μπορούν είτε να αναπαράγουν την κυρίαρχη ιδεολογία εξωραΐζοντας την αλλοτρίωση και τον καταναλωτισμό είτε να αποκαλύπτουν τις κρυμμένες δομές εκμετάλλευσης.

Κατά συνέπεια, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι όσα στον κλασικό φιλελευθερισμό μπορούσαν ακόμη να εκληφθούν ως έκφραση των ιστορικών, αισθητικών και διανοητικών ορίων μιας ολόκληρης εποχής, στον σύγχρονο καπιταλισμό εκφυλίζονται σε συνειδητό μηχανισμό ιδεολογικής και αισθητικής παραπλάνησης. Σε μια συστηματική και συστημική αισθητικοποίηση της κοινωνικής μυθοπλασίας, η οποία συχνά επιστρατεύεται με ψυχρότητα και κυνισμό προκειμένου να συγκαλύψει τις πραγματικές σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης.

Επομένως το πρόβλημα προχωρά από την εκμετάλλευση στη σφαίρα της ιδεολογικής καθυπόταξης μέσω της αισθητικοποίησης.

Μέσα σε αυτή την αντίφαση βρίσκεται και η διαρκής πολιτική σημασία της τέχνης: μιας τέχνης που θα εξανθρωπίζει τον άνθρωπο. Της λογοτεχνίας και της τέχνης ως ρηγμάτωσης, που ―ως τέτοια― δεν αρκείται στην αναγνώριση της πραγματικότητας αλλά επιδιώκει την ανατροπή της σε κάθε πεδίο: πολιτικό, ιδεολογικό κι αισθητικό.

Γιατί «πάντα με πράξεις γράφεται το ποίημα των καιρών», έλεγε ο Ρίτσος.

Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society Ένωση Μεσσήνιων Συγγραφέων Εταιρεία Συγγραφέων - Hellenic Authors Society ΕΝΩΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ ΚΥΠΡΟΥ | CYPRUS WRITERS' UNION

*

Κώστας Γουλιάμος fb

*

Ο Κώστας Γουλιάμος είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, πρώην πρύτανης Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, ποιητής, συγγραφέας.

Ήταν υποψήφιος βουλευτής με το ΚΚΕ (Μάιος – Ιούνιος 2023).

Ιούλιος 2025: Distinguished Fellow (Διακεκριμένο Μέλος) του International Engineering and Technology Institute (IETI)

Οκτ. 2024 Βραβείο Φιλίας από τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας

Σεπ. 2023 Βραβείο “εξαιρετικής προσφοράς στη γενική εκπαίδευση”.

2021 Πανελλήνιο βραβείο ποίησης «Jean Moreas» στον Κώστα Γουλιάμο

*

Υποψήφιος ευρωβουλευτής με το ΚΚΕ στις εκλογές Ιουνίου 2024.

Τον Δεκ. 2023 Το International Research Institute for Economics and Management (IRIEM) θέσπισε ετήσιο «Βραβείου Κ. Γουλιάμου για Διδακτορικό Ερευνητή»

Ο Κώστας Γουλιάμος από την Μποτίλια Στον Άνεμο

_______ 

<iframe src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkosta.gouliamos%2Fposts%2Fpfbid0vDprsaXDK4ffKgtSM1vAGuDgKoGcLsSZaK92grC7RddsXqtVBXoy1vZrEpfP9XW9l&show_text=true&width=500" width="500" height="725" style="border:none;overflow:hidden" scrolling="no" frameborder="0" allowfullscreen="true" allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share"></iframe>

* * *